ابن القفطی با نام کامل جمالالدین ابوالحسن علی بن یوسف بن ابراهیم بن عبدالواحد الشیبانی، یکی از مورخان، ادیبان و دانشمندان برجسته جهان اسلام در قرن هفتم هجری قمری بود که در شهر قفط از توابع صعید مصر در سال ۵۶۸ هجری قمری متولد شد. او از همان دوران جوانی برای کسب علم به قاهره رفت و مقدمات علوم رایج زمان خود را در آنجا فراگرفت و سپس همراه پدرش که به منصبی در بیتالمقدس منصوب شده بود، به آن شهر مهاجرت کرد و به تکمیل دانش خود پرداخت. پس از آن مدتی به حلب سفر کرد و حدود ده سال در آن منطقه اقامت داشت و از محضر دانشمندان و عالمان آن عصر بهره برد. ابن القفطی در ادامه زندگی علمی و اداری خود به مناصب حکومتی نیز دست یافت و در سال ۶۱۰ هجری قمری به عنوان عامل خراج منصوب شد و با وجود برخی وقفهها تا سال ۶۲۸ در این سمت باقی ماند. او بعدها در سال ۶۳۳ هجری قمری به مقام وزارت رسید و تا پایان عمر خود در سال ۶۴۶ هجری قمری این منصب را حفظ کرد و در همین دوران به تألیف آثار علمی و تاریخی مهمی پرداخت. از مهمترین ویژگیهای شخصیتی او علاقه به علم و حمایت از دانشمندان بود، بهگونهای که مورخان از جمله یاقوت حموی از بزرگواری و حمایتهای او نسبت به اهل علم یاد کردهاند. ابن القفطی آثار متعددی در تاریخ و علوم مختلف نگاشت که از جمله آنها میتوان به تاریخ الیمن، تاریخ المغرب، تاریخ القاهرة و تاریخ السلاجقه اشاره کرد. با این حال، بخش عمدهای از آثار او امروزه از بین رفته و تنها اثر باقیمانده مهم او کتاب «منتخب تاریخ الحکماء» است که شامل شرح حال بیش از چهارصد تن از دانشمندان، پزشکان، منجمان و حکیمان است. این اثر در بررسی تاریخ علم در تمدن اسلامی اهمیت ویژهای دارد و نشاندهنده نگاه جامع او به علوم مختلف است.
ابن القفطی
لغت نامه دهخدا
ابن القفطی. [ اِ نُل ْ ق ِ ] ( اِخ ) جمال الدین ابوالحسن علی بن یوسف بن ابراهیم بن عبدالواحد الشیبانی. مولد او به شهر کوچک قفط از اعمال صعید مصر به سال 568 هَ.ق. در بدایت عمر بقاهره رفت و مقدمات علوم را بدانجا فراگرفت و آنگاه که پدر او یوسف بتصدی منصبی در سنه 583 به بیت المقدس شد با پدر بدانجا هجرت کرد و بتکمیل دانش پرداخت و پس از 15 سال سفری بحلب کرد و مدت ده سال در آنجا ببود و به سال 610 عامل خراج گشت و تا سال 628 با فترتی در میان ( 613-616 ) بدان مقام باقی ماند و در 633 ملک العزیز او را وزارت خویش داد و تا هنگام مرگ ( 646 ) این مقام داشت. در زمان وزارت بتألیف پاره ای کتب خویش توفیق یافت و از مساعدت بعض دانشمندان عصر ازجمله یاقوت دریغ نورزید چنانکه خود یاقوت در کتاب خویش از ایادی و مکارم او امتنان نموده است. او راست: تاریخ الیمن. تاریخ المغرب. تاریخ القاهرة. تاریخ السلاجقه و غیرها. لکن از جمله کتب او امروز جز مختصر زوزنی مسمّی ̍ به منتخبات از تاریخ الحکماء او که در لیپزیک و نیز قاهره به طبع رسیده چیزی در دست نیست و این کتاب مشتمل بر شرح حال چهارصد و چهارده تن طبیب ومنجم و حکیم است و در تتبعی که نگارنده در فهرست ابن الندیم و تاریخ الحکما در ضمن همین تألیف کرده چنین میداند که تاریخ الحکما جز انشاء دیگر ابن الندیم نیست، بدین معنی که آنچه را صاحب الفهرست گفته عیناً ابن القفطی با اطاله بیان بی افزودن مطلبی نو تجدید کرده است و تنها تراجم اشخاصی که پس از 377 هَ.ق. میزیسته اند شاید از خود ابن القفطی یا اقتباس از کتب دیگر باشد مانند عیون الاَنباء ابن ابی اصیبعه و جز آن.