واژه «تکس» در زبان فارسی کهن به معنای هسته، دانه و تخم انگور به کار میرود و به بخش سخت و مرکزی میوه انگور اشاره دارد که در میان گوشت و آب آن قرار گرفته است. این واژه در متون لغوی قدیم با صورتهایی مانند «تکژ»، «تکز» و «تکش» نیز آمده و همگی به یک مفهوم واحد یعنی هسته انگور دلالت دارند. در واقع «تکس» همان جزء درونی و غیرخوراکی انگور است که نقش بذر و منشأ رشد گیاه جدید را بر عهده دارد. در برخی منابع لغوی، از آن به عنوان «استخوان انگور» نیز یاد شده است، زیرا همانند استخوان در بدن، بخش سخت و مرکزی میوه را تشکیل میدهد. این واژه در متون ادبی فارسی نیز به کار رفته و شاعران گاه از آن برای تصویرسازیهای تشبیهی و توصیف دقیق اجزای انگور استفاده کردهاند. کاربرد «تکس» در گذشته بیشتر در زبان ادبی و محلی رایج بوده و امروزه جای خود را به واژههایی مانند «هسته» یا «تخم» داده است. با این حال، در متون کهن فارسی، این واژه نشاندهنده دقت زبان در نامگذاری اجزای طبیعی و گیاهی است. «تکس» از نظر معنایی کاملاً مرتبط با ساختار درونی انگور است و نقش مهمی در فهم واژگان قدیمی مربوط به کشاورزی و طبیعت دارد. بنابراین، این واژه به طور کلی به دانه یا هسته انگور گفته میشود که بخش مرکزی و سخت این میوه را تشکیل میدهد و در زبان کهن فارسی کاربرد داشته است.
تکس
لغت نامه دهخدا
تکس. [ ت َ ک َ ] ( اِ ) تکژ. دانه انگور بود. ( لغت فرس اسدی چ اقبال ص 192 ). دانه انگور بود. یعنی استخوان انگور. ( اوبهی ). بمعنی تکز است. ( فرهنگ جهانگیری ). بمعنی تکژ است که تخم و دانه انگور باشد و بعربی عجم گویند. ( برهان ). تخم انگور که میان غژب یعنی دانه انگور میباشد... و آنرا تکز نیز گویند و به عربی عجم گویند به فتحتین و در برهان تکسک و تکسل نیز بهمین معنی آورده واﷲ اعلم. ( انجمن آرا ) ( آنندراج ). تکژ و هسته و تخم انگور و تکش. ( ناظم الاطباء ):
آن خوشه بین چنانکه یکی خیک پرنبید
سربسته و نبرده بدو دست هیچکس
بر گونه سیاهی چشم است غژم او
هم بر مثال مردمک چشم از او تکس.
بهرامی ( از لغت فرس اسدی چ اقبال ص 192 ).
در سواد هری صدوبیست لون انگور یافته شود هریک از دیگری لطیف تر و لذیذتر و از آن دو نوع است که در هیچ ناحیت یافته نشود یکی پرنیان دوم کلنجری تنک پوست، خردتکس بسیارآب. ( چهارمقاله نظامی عروضی صص 31-32 ).
دیده حاسد بتو چون غژب انگور است سرخ
در لگدکوب عنا بادش جدا آب از تکس
سوزنی اسب قوافی راند در میدان تنگ
تا خر خمخانه بیهوده نجنباند جرس.سوزنی.رجوع به تکز و تکژ و تکسک و تکسل و تکش شود.
فرهنگ معین
(تَ کَ ) (اِ. ) نک تکژ.
فرهنگ عمید
= تکژ
فرهنگ فارسی
( اسم ) استخوان و تخم انگور هست. انگور.
دانشنامه عمومی
تکس (فیلم). تکس ( به انگلیسی: Tex ) فیلمی محصول سال ۱۹۸۲ و به کارگردانی تیم هانتر است. در این فیلم بازیگرانی همچون مت دیلون، جیم متسلر، مگ تیلی، بیل مک کینی، بن جانسون، فرانسیس لی مک کین، تام ورچو، ژلیکو ایوانک و سوزان الیوز هینتون ایفای نقش کرده اند.
ویکی واژه
نک تکژ.