در فرهنگ اسلامی، امیر الحاج یا امام الحاج به مقامی اطلاق میشود که مسئولیت سرپرستی و هدایت حجاج در مراسم حج را بر عهده دارد. این منصب، از دیدگاه امامیه، از شئون امامت محسوب میشود. در دوران حضور معصومان (علیهم السلام)، این مسئولیت مستقیماً توسط ایشان یا نمایندگان منصوب از جانبشان ادا میشد. اما در دوران غیبت امام معصوم، این وظیفه خطیر بر عهده فقیه جامعالشرایط یا نماینده منصوب از سوی او قرار میگیرد. اهمیت این جایگاه تا بدانجاست که با حکومت اسلامی ارتباط مستقیم دارد و نصب امیر الحاج، از اختیارات و وظایف حاکم اسلامی شمرده میشود؛ به گونهای که هیچ فردی بدون اذن حاکم شرع نمیتواند متصدی این منصب دینی و اجتماعی گردد.
سیره پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) نشان میدهد که ایشان در سال دهم هجرت، خود شخصاً عازم سفر حج شده و امارت الحاج را بر عهده داشتند. پس از ایشان، حاکمان جامعه اسلامی، چه عادل و چه غیرعادل، با پیروی از سنت نبوی، یا خود عازم زیارت بیتالله الحرام میشدند و امارت حج را بر عهده میگرفتند، و یا فردی را به عنوان امیر الحاج منصوب میکردند. دلیل این امر آن است که برگزاری مناسک حج، که جنبههای گوناگون فردی، اجتماعی، معنوی، سیاسی، اقتصادی و اخلاقی را در بر میگیرد، بدون وجود یک رهبر و سرپرست شایسته، به سامان نخواهد رسید.
نخستین کسی که به طور مستقل به عنوان امیر الحاج از سوی پیامبر (صلی الله علیه و آله) منصوب شد و نیز مأموریت ابلاغ برائت از مشرکان را بر عهده گرفت، امام علی بن ابیطالب (علیه السلام) بودند. در دوران خلافت ایشان نیز، عبدالله بن عباس از سوی حضرت به امارت حج گماشته شد. این مسئولیت، همچنان که در کتاب فرهنگ اعلام جغرافیایی، تاریخی در حدیث و سیره نبوی اثر محمد محمدحسن شرّاب (ترجمه حمیدرضا شیخی) نیز به آن اشاره شده است، نشاندهنده اهمیت هدایت و سازماندهی حجاج در طول تاریخ اسلام است.
امیرالحاج. [ اَ رُل ْ حاج ج ] ( ع اِ مرکب ) کسی که ریاست کاروان حجاج را بعهده میگیرد. رجوع به امیرالحج شود.
سرپرست قافلۀ حجاج که هر ساله از طرف دولت تعیین می شود.
کسی که ریاست کاروان حجاج را بعهده میگیرد.
[ویکی فقه] امیر الحاج یا «امام الحاج» یا «امام موسم » به سرپرست حجاج اطلاق می شود. از آن در باب حج سخن رفته است.
سرپرستی حاجیان از دیدگاه امامیه از شئون امامت است که در عصر معصومان علیهم السلام خود آن بزرگواران یا منصوب از جانب آنان، و در عصر غیبت، فقیه جامع الشرایط یا منصوب از جانب وی عهده دار آن است.
← امیر الحاج در روایات
امیر الحاج به دلیل داشتن این منصب، احکام ویژه ای دارد که ذیلاً بدان اشاره می شود.
← وظایف استحبابی امیرالحاج درقبال حجاج
۱. ↑ حلی، جعفر بن حسن، شرائع الاسلام، ج۱، ص۱۸۸.
...
[ویکی اهل البیت] از منصب هایی است که ارتباط مستقیم با حکومت اسلامی دارد و از این رو، نصب امیر الحاج از شئون حکومت و از اختیارات و وظایف حاکم اسلامی است و کسی نمی تواند بدون اذن حاکم، این منصب دینی و اجتماعی را بر عهده بگیرد.
در سال دهم هجری پیامبر خدا صلی الله علیه و آله خود عازم سفر حج شد و طبعا خود، امیر الحاج بود و پس از وی حاکمان جامعه؛ اعم از عادل و فاسق با تأسّی به سیره پیامبر صلی الله علیه و آله یا خود در موسم حج عازم زیارت بیت اللّه الحرام شده و امارت حج را بر عهده داشته اند یا فردی را به عنوان امیر الحاج منصوب می کردند؛ زیرا عزیمت حجاج به حج برای عبادتی که دارای جنبه های مختلف فردی، اجتماعی، معنوی، سیاسی، اقتصادی و اخلاقی است بدون امیر و سرپرست به سامان نمی رسد.
نخستین کسی که مستقلا به عنوان امیر الحاج از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله عازم سفر حج شد و نیز ابلاغ برائت از مشرکان را بر عهده گرفت، امام علی بن ابی طالب علیه السلام بود و در زمان خلافتش ابن عباس از سوی آن حضرت امارت حج را بر عهده داشت.
محمد محمدحسن شرّاب؛ "فرهنگ اعلام جغرافیایی، تاریخی در حدیث و سیره نبوی"؛ ترجمه حمیدرضا شیخی.