گوزگانان. [ گ َ ] ( اِخ ) ناحیتی است [ از خراسان ] آبادان و با نعمت بسیار و با داد و عدل و ایمن، و این ناحیتی است کی مشرق او حدود بلخ است و تخارستان تا به حدود بامیان، و جنوب وی آخر حدود غور است و حدبست، و مغرب وی حدود غرچستان است و قصبه بشین است تا به حدود مرو و شمال وی حدود جیحون است... و از این ناحیت اسباب بسیار خیزد و نمد و حقیبه و تنگ اسب وزیلوی و پلاس خیزد. ( حدود العالم چ دانشگاه ص 95 ).
جوزجان ( به فتح یا ضم ج ) یا جوزجانان ناحیه باختری بلخ بود و سر راه مروالرود به بلخ قرار داشت. این ناحیه در قرون وسطی آبادترین و پرجمعیت ترین نواحی بلخ بود و شهرهای بسیار داشت که اکنون جز سه شهر که به نام های قدیم خوانده میشوند شهر دیگری از آنها باقی نمانده است. عمده صادرات این ناحیه پوست های دباغی شده بود که به سایر نواحی خراسان می بردند. آن سه شهر عبارت است از: میمنه که سر راه بلخ و در دومنزلی طالقان است و در قرون وسطی آن را یهودان و یهودیه می گفتند وغالباً مرکز جوزجان شمرده میشد... شبرقان که آن را «اشبورقان » و «اشبرقان » و «شبورقان » و «شبورغان » و «بسورغان » هم نوشته اند و در قرن سوم هجری یک بار مرکزولایت جوزجان بود... در شمال باختری شبورقان شهر اندخوی واقع است، این اسم را جغرافی نویسان قدیم به صورت های مختلف «اندخد»، «ادخد» و «انخد» ذکر کرده اند. ( از سرزمینهای خلافت شرقی صص 448-453 ):
نوبهار بلخ را در چشم من حشمت نماند
تا بهار گوزگانان پیش من بگشود بار.فرخی.کجاست آنکه فریغونیان ز هیبت او
ز دست خویش بدادند گوزگانان را.ناصرخسرو ( دیوان ص 8 ).
نام قسمتی از خراسان خاوری قدیم در حوالی ماورائ النهر میان مرو رود و بلخ و آن محدود بود از جانب خاور به بلخ و تخارستان و با میان از جنوب بحدود غور از باختر به غرجستان و از شمال حدود جیحون. این ناحیه در قرون وسطی آبادترین بخش بلخ بود و از شهرهای عمده آن میمه شبورقان و اندخوی را شمردهاند.
ناحیتی است آبادان و با نعمت بسیار و با داد و عدل و ایمن و این ناحیتی است کی مشرق او حدود بلخ است و تخارستان تا بحدود بامیان و جنوب وی آخر حدود غور است و حد بست و مغرب وی حدود غرچستان است و قصبه بشین است تا به حدود مرو و شمال وی حدود جیحون است.
جملات نمونه از منابع مختلف جمع آوری شده است، اگر صحیح نیست یا توهین آمیز است، لطفا گزارش دهید.
💡 بغایت فربه. گفت: از گوزگانان آوردهاند. ما در یکدیگر نگریستیم. بخندید، گفت:
💡 سرپل یکی مناطق باستانی شمال هندوکش که در تاریخ بنامهای انبار، جوزجانان، گوزگانان، جوزجان، گوزگان و غیره یاد گردیدهاست (جوزجان و جوزجانان معرب کلمات گوزگانان و گوزگان است که اعراب بنابه نداشتن حرف: «گ» در آلفای خود، اکثراً گاف را با «جیم» تعویض مینمایند).
💡 در دیار گوزگانان اندرین عهد قریب چار چیز نامور کرد از پی مزد و ثواب
💡 ترکستان جنوبی یا ترکستان جوزجان (که به صورت ترکستان گوزگان، ترکستان گوزگانان و ترکستان جوزجانان نیز به کار میرفتهاست) در منطقه شمال افغانستان، جنوب رود جیحون و در غرب سرزمین بلخ قرار داشتهاست. ترکستان افغانستان یعنی ولایتهای جوزجان، سرپل و فاریاب بخشی از این منطقه محسوب میشوند.
💡 در خرتنگ (بارتولد، ۱/۵۲۹؛ خرجنگ) جنگ درگرفت (۳۶ق/۹۴۷م) و ابوعلی شکست خورد و به چغانیان بازگشت (گردیزی، ۳۴۳، ۳۴۴) و سپس از امیر ختلان یاری خواست و خود با لشکر به ترمذ و بلخ و گوزگانان و طخارستان رفت و آن نواحی را به زیر فرمان آورد و سرانجام به سمنگان رسید و همه امرای نواحی مسیر علیای جیحون را بر سامانیان شوراند (بارتولد، ۱/۵۳۰).
