ارتداد در لغت از ریشه «رَدّ» به معنای بازگشت، برگشتن یا اعراض از چیزی است. اما در اصطلاح فقهی و کلامی، ارتداد به معنای خروج آشکار فردی است که پیشتر به دین مبین اسلام گرویده است، از این کیش و بازگشت به سوی کفر، شرک، یا انکار اصول اعتقادی آن. این عمل، به دلیل جایگاه ویژه دین در ساختار جامعه ایمانی و به سبب تأثیرگذاری بر اعتقادات عمومی، از جمله بزرگترین گناهان کبیره در منظومه شریعت اسلامی محسوب میشود و از منظر فقهی، حکم ویژهای برای آن در نظر گرفته شده است.
با توجه به سنگینی این عمل در باورهای دینی، برخورد با مرتد امری ضروری تلقی میگردد. این ضرورت از آنجا ناشی میشود که ارتداد نه فقط یک انتخاب شخصی، بلکه به منزله نقض عهد و پیمان بنیادین با اصول اساسی دین است. خداوند متعال در قرآن کریم، سوره توبه، آیه ۷۴، کسانی را که پس از اقرار به اسلام، سخنان کفرآمیز گفته و تصمیم به مخالفت میگیرند، مذمت کرده است: «یَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ وَکَفَرُوا بَعْدَ إِسْلَامِهِمْ وَهَمُّوا بِمَا لَمْ یَنَالُوا...» این آیه نشان میدهد که نیت و عمل خروج از دین، عملی است که خداوند بر آن واقف است و این افراد به دلیل نارضایتی از نعمات و گشایشهایی که خداوند و رسولش از فضل خود به ایشان دادهاند، دست به این عمل میزنند.
قرآن کریم برای این گروه دو مسیر کاملاً متمایز ترسیم میکند: مسیر توبه و بازگشت به صراط مستقیم، و مسیر رویگردانی کامل. در صورت توبه صادقانه، عاقبت برای ایشان نیکو خواهد بود: «فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْرًا لَهُمْ». اما اگر بر موضع کفر اصرار ورزند و روی برگردانند، سرنوشتشان عذاب دردناک الهی در دنیا و آخرت خواهد بود: «وَإِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذَابًا أَلِیمًا فِی الدُّنْیَا وَالْآخِرَةِ». این عذاب الهی نشان میدهد که در این دنیا هیچ ولیّ و یاوری برای آنان وجود نخواهد داشت تا در برابر حکم الهی از ایشان دفاع کند و در جهان پس از مرگ نیز نصیری برایشان متصور نیست: «وَمَا لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَلَا نَصِیرٍ».
