اسحاق بن حنین

اِسحاق بن حُنَین ( ـ۲۹۸ق)
پزشک و مترجم از سریانی و یونانی. از پدر نسطوری خویش، حنین بن اسحاق، و عمه زاده اش، حبیش، که از پزشکان و مترجمان چیره دست بودند، دانش پزشکی و فن ترجمه را آموخت، و با سفر به انطاکیه و مصر و فراگیری علم نزد دانشمندان آن روزگار، دانش خود را تکمیل کرد. وی که به روایتی اسلام آورده بود به دربار عباسی راه پیدا کرد و با متکلم معروف شیعی حسن بن نوبخت و دانشمندان پیرامون وی ارتباط داشت. ترجمه های او را دقیق و فصیح شمرده اند. از آثارش: الادویة المفرده؛ تاریخ الاطباء و الفلاسفة؛ التریاق و معرفة البول. از ترجمه ها و شروح او: ترجمۀ بخشی از آثار ارسطو مشتمل بر کتاب العبارة؛ قاطیغوریاس؛ تحلیل القیاس؛ خطابه؛ جدل؛ برهان؛ سماع طبیعی؛ نفس؛ بخشی از مابعدالطبیعه و ترجمۀ برخی از آثار ارشمیدس، بقراط، اقلیدس، منلائوس و آوتولوکوس در ریاضیات.

[ویکی اهل البیت] این صفحه مدخلی از دائرة المعارف بزرگ اسلامی است
اِسْحاق ِ بْن ِ حُنِیْن، ابویعقوب اسحاق بن حنین بن اسحاق عبادی، پزشک و مترجم آثار علمی یونانی. (ربیع الثانی 298/دسامبر 910)
وی در یک خانواده نسطوری از قبیله عباد حیره زاده شد. اسحاق در کنار پدرش، پزشک و مترجم نامدار حنین بن اسحاق و عمه زاده اش، حبیش (ه م م ) یکی از 3 دانشمند هنرور سخن دانی است که شالودة مکتب حنین را بنیان نهادند و در نقل دانشهای یونانی به جهان اسلام، برجسته ترین نقش را داشتند و به همت ایشان، طالبان معرفت در سرزمینهای اسلامی با مهم ترین بخشهای میراث علمی یونانیان آشنایی یافتند. وی نزد پدر و نیز پزشکان مصر و انطاکیه دانش آموخت؛ پزشکی برجسته و مترجمی توانا شد.
او از توجه و عنایت خلفای عباسی، از متوکل تا مکتفی و احترام و اعتماد قاسم بن عبیدالله وزیر معتضد برخوردار بود. او را در شمار ندیمان مکتفی نیز شمرده و گفته اند که این خلیفه در تعیین فرزندش به ولایت عهد، نظر او را خواسته و او با توجه به احکام نجوم پیش بینی کرده است که خلافت به فرزند مکتفی نخواهد رسید. اسحاق در آگاهی از دانشهای یونانی و آشنایی با زبانهای یونانی و سریانی و هنر ترجمه در ردیف پدرش و در فصاحت بیان در زبان عربی از پدرش برتر بوده است.
وی با گروهی از دانشمندان که در پیرامون متکلم شیعی حسن بن نوبخت گرد آمده بودند، رابطه داشت و بنا به قولی به اسلام گرویده بود. ترجمه های اسحاق به زبان عربی را از اغلب برگردانهای لاتین آثار یونانی که مستقیماً از این زبان ترجمه شده است، به متن اصلی نزدیک تر شناخته اند. از این رو افزون بر استفاده مستقیم از متون عربی اسحاق در تهیه ترجمه های لاتین آثار دانشمندان یونان، در موارد بسیاری نیز برای درک درست متون لاتین این آثار به ویژه کتابهای ارسطو از ترجمه های عربی اسحاق به عنوان شاهد استفاده شده است. «زندگی نامه...1».
وی شعر نیز می سرود و ابن ابی اصیبعه ابیاتی از او نقل کرده است. اسحاق در اواخر عمر دچار فلج شد. از سالهای پایانی زندگی وی که 3 سال نخست خلافت مقتدر را دربرمی گیرد، هیچ گونه آگاهی نداریم.
فعالیت اسحاق در زمینه ترجمه، عرصه بسیار گسترده ای را دربر می گیرد. وی بیش از همه به ترجمه آثار فلسفی و به ویژه مؤلفات ارسطو و شروح آن پرداخت؛ در عین حال شماری از مهم ترین آثار دانشمندان یونانی در ریاضیات و نجوم را نیز ترجمه کرد. تألیفاتی نیز در پزشکی و داروسازی دارد. مهم ترین آثار او اینهاست:
از منابع چنین برمی آید که همه این آثار مستقیماً از یونانی به عربی ترجمه شده اند:

💡 ابوزید حنین بن اسحاق عباسی از پزشکان مسیحی شهر حیره بود. در سال ۱۹۴ قمری متولد شد. پدرش به روایتی داروگر بوده‌است. وی در بصره عربی آموخت و در بغداد نزد پزشکان جندی شاپور به تعلم پرداخت. نخستین استاد وی یوحنا بن ماسویه، از متعلمان سابق جندی شاپور بود که بر شاگرد خود چنین خشم گرفت و گفت: «مردم حیره را به طب چه کار؟ برو در کوی و برزن صرافی کن». این تندی حنین را بر آن داشت تا با زبان یونانی به آموختن علم پزشکی بپردازد. از این رو عازم اسکندریه شد و به گفته ادوارد براون، هفت سال زبان یونانی آموخت و پس از آن عازم جندی شاپور گشت و نزد جبرائیل بن بختشیوع، آموزش جدید پزشکی را آغاز کرد و به مرور در بغداد رئیس دارالترجمه بیت الحکمه گردید و کتاب‌های متعددی به عربی ترجمه کرد و این کار را تا زمان مرگ خود (۲۶۴ ق) ادامه داد. حنین مترجمان متعددی را تربیت کرد و با کمک آنها، کتاب‌هایی را هم به زبان عربی برگرداند. پسران او (داوود و اسحاق) هم، هر دو از مترجمان برجسته بیت‌الحکمه بودند. شاگردانش از کتاب‌های یونانی و سریانی، آثار گرانبهایی در طب و فلسفه از خود به یادگار نهاده‌اند. اسحاق بن حنین نیز همانند پدر دارای تألیف‌های متعددی است که عبارتند از: الادویة المفردة، اصلاح الادویة المسهلة، المقولات، اختصار کتاب اقلیدس، المدخل الی صناعة المنطق، آداب الفلاسفة و نوادرهم و جز آن.

💡 ابن جلجل توجه زیادی به کتاب «حشایش» (منظور داروهای گیاهی) تألیف دیوسقوریدس داشت، وی اقدام به نوشتن توضیحات و همین‌طور تفسیر و تحلیل این کتاب نمود به‌طور خاص در رابطه با اسم داروها بطوریکه توضیحات وی خیلی بیشتر از توضیحاتی بود که خود مؤلف در مورد داروها داده بود، منجمله در یک رساله در سال ۹۸۲ میلادی به نام «تفسیر و تشریح اسم داروهای یک دست و یک جنس از کتاب دیسقوریدس» و یک مقاله دیگر بنام «مقاله‌ای دربارهٔ داروهای یک جنس و یک دست دیگری که دیسقوریدس در کتابش نام نبرده‌است»، وی همچنین نوشته‌های دیگری نیز در زمینه طب و پزشکی نگارش کرد مانند «رساله تشریح آن چیزی که در نزد بعضی از پزشکان خطا می‌باشد» و «مقاله‌ای دربارهٔ خواص دارویی تریاک»، ولی لازم به یادآوری است که مشهورترین کتاب وی عبارت بود از کتاب «طبقات الاطباء و الحکماء» (دسته‌بندی پزشکان و حکیمان) که در سال ۹۸۷ میلادی آن را تکمیل و تمام کرد بطوریکه باید گفت که این کتاب یکی از قدیمی‌ترین کتاب‌های عربی برای پزشکان بعد از کتاب اسحاق بن حنین می‌باشد. همانا البیرتوس ماغنوس یادآوری کرده‌است که من به بعضی از کتاب‌ها مانند گیلگیل متکی هستم، البیرتوس ماغنوس معتقد بود که مورخوالعلوم (نگارندگان دانشها و علوم) نگارنده این کتاب‌ها همانا خود ابن جلجل بوده‌است.