این واژه نامی جغرافیایی و تاریخی است که در کتابهای قدیمی اسلامی و جغرافیایی از آن یاد شده و بیشتر به عنوان نام چند روستا و ناحیه شناخته میشود. یکی از معروفترین کاربردهای این واژه، اشاره به روستایی در نزدیکی سمرقند است که در منابع تاریخی گفته شده در فاصله حدود سه فرسخی این شهر قرار داشته است. سمرقند از شهرهای مهم و مشهور جهان اسلام و آسیای میانه بوده و بسیاری از دانشمندان، ادیبان و عالمان در آن زندگی میکردهاند، به همین دلیل روستاها و آبادیهای اطراف آن نیز در کتابهای تاریخی ثبت شدهاند. «توذ» نیز یکی از همین آبادیها بوده که برخی شخصیتهای علمی و دینی به آن منسوب بودهاند. در منابع قدیمی از افرادی مانند «محمد بن ابراهیم تـوذی» و فرزند او «ابواللیث نصر بن محمد تـوذی» نام برده شده و نسبت «توذی» نشان میدهد که آنان اهل این روستا یا وابسته به آن بودهاند. این موضوع نشان میدهد که «توذ» تنها یک نام جغرافیایی ساده نبوده، بلکه محلی شناختهشده در زمان خود به شمار میرفته است. معنای دیگر این واژه به روستایی در اطراف مرو مربوط میشود که در بعضی منابع تاریخی از آن یاد شده است. مرو نیز یکی از شهرهای بزرگ و مهم خراسان قدیم بوده و در دورههای مختلف تاریخی اهمیت علمی و فرهنگی فراوانی داشته است. در برخی کتابها نوشته شده که بیشتر مردم یا نویسندگان، نام این روستا را «توث» تلفظ میکردهاند و احتمال دارد «توذ» و «توث» دو شکل متفاوت از یک نام باشند که در گذر زمان تغییر یافته است. بنابراین این واژه در اصل نام چند آبادی و روستای تاریخی در سرزمینهای اسلامی بوده و بیشتر اهمیت آن به دلیل حضور در کتابهای جغرافیایی و ارتباطش با دانشمندان و شخصیتهای تاریخی است.
توذ
لغت نامه دهخدا
توذ. ( اِخ ) قریه ای است از قراء سمرقند که در سه فرسنگی آن واقع است. محمدبن ابراهیم بن خط-اب توذی و پسر او ابواللیث نصربن محمدبن ابراهیم توذی بدان نسبت دارند. ( از معجم ال-ب-لدان ).
توذ. ( اِخ ) قریه ای است از قراء مرو... و اکثر آن را توث نامند. ( از معجم البلدان ).
فرهنگ فارسی
قریه ایست از قرائ مرو ٠٠٠ و اکثر آن را توث نامند ٠