اولئاریوس ادام

[ویکی نور] اولئاریوس آدام. «آدام اولئاریوس» دانشمند آلمانی و مسافر خاور زمین و عضو هیات بازرگانی فردریک سوم فرمانروای دوک نشین شلزویگ هول شتاین گوتورپ بوده که در تاریخ یازدهم اوت 1603 در آشرس لبن از توابع هولشتاین در خانواده یک کفاش به دنیا آمده و پس از 68 سال عمر در 23 فوریه 1671 در شلزویگ بدرود حیات گفته است. اولئاریوس تحصیلات مقدماتی خود را از زادگاه خویش به پایان رسانید. سپس برای تحصیلات عالیه در دانشگاه لایپزیگ وارد شد، و الهیات و فلسفه و ریاضیات و فیزیک را در آن جا فرا گرفت، و پایان نامه خود را با درجه عالی «ماگیسترا» که معادل فوق لیسانی می باشد، گذراند. در 1633 به هلشتاین سفر کرد، و در دربار فردریک سوم به سمت کتابدار و حسابدار منصوب شد.
اولئاریوس دانشمندی بوده با معلومات زیاد، و حدّت ذهن تا جایی که حتی شخصی؛ مانند ولفگانگ گوته (1749-1832م) بزرگترین شاعر درام نویس آلمانی در دیوان شرقی و غربی خود او را ستوده و مردی کار آمد نامیده، که برای اهالی آلمانی در سفر خود گزارش های آموزنده ای تهیه نموده و باقی گذارده است.
فردریک سوم فرمانروای هولشتاین از ممالک اتحادیه آلمانی در جنوب شبه جزیره دانمارک، که تازه شهر فریدرش شتاد را بنا کرده بود، مایل بود که در آن جا کارخانه ابریشم بافی دایر کند، و بدین وسیله آن شهر را آباد سازد، از این رو برای تهیه ابریشم از ایران به اقداماتی پرداخت. از آن جمله سفیرانی به دربار میخائیل فدورویج دوک بزرگ دولت مسکوی روسیه فرستاد، تا از او اجازه عبور ابریشم ایران را از خاک روسیه بگیرند. سفیران او به نام فلیپ کروزیوس و معاونش اتوبروگ مان و اول شلاگر معروف به آدام اولئاریوس در حدود اوت 1634م. به حضور دوک بزرگ مسکو رسیدند، و با جواب مساعد و تحصیل اجازه ساختن کشتی برای مسافرت از طریق رود ولگا و دریای خزر به ایران، به کشورشان باز گشتند.
سال بعد دوک هولشتاین سفرای مزبور را به اتفاق پاول فلیمینگ، عضو دربار خود، و یوهان آلبرش و عده دیگر تحت ریاست اتوبروگ مان مرکب از 14 کارمند و هشت نجیب زاده جوان و چهارده مستخدم و هشت تبرزین دار محافظ و پنجاه خدمت گزار دریایی که بیش از یکصد نفر می شدند و تعداد کافی ملوان برای عبور از دریای خزر با هدایای بسیار به سوی ایران گسیل کرد. اولئاریوس در آن هیات نمایندگی سمت دبیر کل و مشاور را داشت. هیئت مزبور در تاریخ 22 اکتبر 1635 از هامبورگ به سوی روسیه حرکت کرد، و مدت نسبتاً طولانی در مسکو اقامت گزید. سپس از آنجا به سوی هشترخان عزیمت نمود، و با کشتی از دریای خزر گذشت و از طریق شهر شماخی از توابع ایروان که در آن موقع از شهرهای ایران بود، وارد اردبیل شد. اقامت هیئت نمایندگی در اردبیل دو ماه طول کشید، تا اجازه حرکت آن ها از دربار اصفهان صادر گردید.
اولئاریوس در مدمت اقامت خود در ایران با ادبیات کلاسیک فارسی آشنا شد و به خصوص گلستان سعدی را بسیار جالب یافت، و نسخه ای از آن را همراه برد. چند سال بعد که شاه صفی هیاتی نزد دوک هولشتاین فرستاد، اولئاریوس موقع را مغتنم شمرد و با کمک یکی از اعضای هیات که مردی ادیب و دانشمند بود به نام حق وردی، به ترجمه گلستان به زبان آلمانی پرداخت و آن را در سال 1654م. تحت عنوان «گلستان ایران» منتشر کرد. این نخستین شاهکار ادبی ایرانی است که به زبان آلمانی ترجمه شده است. این ترجمه در آن عصر چنان مورد پسند و توجه مردم آلمانی زبان شد که در مدت کوتاهی بیش از بیست بار تجدید چاپ شد. همچنین استقبال مردم آلمان از ترجمه گلستان باعث شد که اولئاریوس به ترجمه بوستان سعدی و داستان های لقمان حکیم هم مبادرت ورزد که آن ها را هم با کمال استادی و مهرت انجام داد و به طبع و نشر اقدام نمود.

💡 در دورۀ صفویه با آنکه از ارزش پیشین شهر کاسته شده‌بود، باز یکی از منزلگاه‌های مهم میان راه تبریز و ییلاق پادشاهان این دودمان به شمار می‌آمد. در این زمان جهانگردانی چون اولئاریوس، شاردن، تاورنیه و... از این شهر دیدن کرده و توصیفاتی از آن ارائه داده‌اند.

💡 در نیمهٔ اول سدهٔ ۱۷، سیاح آدام اولئاریوس هنگام زیارت شنب غازان، شباهت برج آن را به برج گالاتا (غلطه) ی استانبول را ذکر کرده تخریب آن توسط زلزله‌های به وقوع پیوسته را می‌نویسد. با استناد به ثبت همین سیاح هم مشاهده می‌شود که یکی از دروازه‌های شش‌گانهٔ تبریز نام «شنب غازان قاپوسی» را به دوش می‌کشد.

💡 آدام اولئاریوس که به سال ۱۰۴۷ ق. / ۱۶۳۷ م. از این کتابخانه بازدید کرده، می‌نویسد که اکثر کتاب‌های خطی آنجا از نظر هنر و درونمایه در دنیا بی‌نظیرند….