تلخیص مابعدالطبیعه

[ویکی نور] تلخیص مابعدالطبیعة، اثر ابن رشد، تلخیص کتاب «مابعدالطبیعة» ارسطوست. علت تلخیص و تفسیر کتاب‎های ارسطو توسط ابن رشد، آن است که به نوشته مراکشی، نزدیک‎ترین منبع به زمان ابن رشد، ابن طفیل (متوفی ۵۸۱ق) در دیداری با ابن رشد درباره شکوه ابویعقوب یوسف (حک: ۵۵۸-۵۸۰)، خلیفه موحدون، از دشواری و پیچیدگی عبارات ارسطو یا مترجمان آثار وی، سخن گفته و ابن رشد را به توضیح و تلخیص سخنان ارسطو ترغیب نموده بود. بدین ترتیب ابن رشد شروع به تلخیص و تفسیر کتاب‎های ارسطو کرد.
مراکشی از ابن رشد دو نوع تفسیر دیده است: «کتاب الجوامع» که تلخیصی از کتاب‎های ارسطو بوده و کتاب مبسوطی در چهار جلد، در تفسیر مقاصد و اغراض ارسطو. اما به نوشته رنان و برخی محققان بعد از وی، مانند ماجد فخری، ابن رشد بر بعضی از آثار ارسطو از جمله «مابعدالطبیعة» سه شرح مبسوط (بزرگ)، متوسط و مختصر (کوچک) نوشته است. بااین‎حال، اکنون فقط دو شرح مبسوط و مختصر وی بر «مابعدالطبیعة» به عربی در دست است. ابن ابی‎اصیبعه و ذهبی هم راجع به «مابعدالطبیعة» از دو اثر ابن رشد، یعنی «تلخیص مابعدالطبیعة» و «جوامع کتب أرسطوطالیس فی الطبیعیات و الإلهیات»، نام برده‎اند. احتمالا منظور از عنوان اخیر مجموعه رسائل ابن رشد است که «تلخیص مابعدالطبیعة» را هم در بر دارد. در نسخه خطی محفوظ در کتابخانه اسکوریال نیز علاوه بر «تلخیص مابعدالطبیعة»، اثری به نام «شرح مابعدالطبیعة» ذکر شده که مسلما منظور همان تفسیر مبسوط «مابعدالطبیعة» است. بنابراین،اگر ابن رشد شرح متوسطی هم بر «مابعدالطبیعة» نوشته، شاید فقط ترجمه عبری یا لاتینی آن باقی مانده باشد. چنان‎که مونک از تفسیری متوسط، به عبری، بر سه مقاله «مابعدالطبیعة» خبر داده است.
به‎هرحال، کتاب حاضر، تفسیر مختصر ابن رشد بر «مابعدالطبیعة» ارسطو بشمار می‎آید که آن را در قرطبه نوشته و رنان این اثر را شرح متوسط بر «مابعدالطبیعة» تلقی کرده، اما این اثر فاقد ویژگی‎هایی است که خود وی برای شرح‎های متوسط ابن رشد برشمرده است، اما اهوانی آن را از شرح‎های مختصر وی دانسته است.
در این کتاب هیچ‎گونه فصل‎بندی وجود ندارد. شیوه ابن رشد در تألیف «تلخیص مابعدالطبیعة»، بدین روش می‎باشد که گاه سخنان خود را‎ به‎طور مستقل از متن ارسطو آورده است؛ گرچه ریشه و اصل همه مطالب از ارسطوست و ابن رشد گاه بر آن افزوده و گاه از آن کاسته است. ابن رشد در واقع در این اثر فهم و دریافت خود را از «مابعدالطبیعة» ارسطو‎ به‎طور موجز، با زبان و اسلوب خاص خود بیان کرده است. نظریات خاص وی در این اثر تقریباً همان‎هایی است که در تفسیر مبسوط آورده است؛ اگرچه به نظر اهوانی، فقط تلخیصات وی مبین افکار خاص است و بقیه شرح‎ها بیشتر ارزش تاریخی دارند. ابن رشد در این تلخیص به تفسیر‎ها و آرای شارحان پیشین ارسطو نیز توجه داشته و گاه از آنان نام برده و تفسیر‎ها و برداشت‎هایشان را طرح و تحلیل کرده است. انتقادات وی از مشائیان مسلمانِ پیش از خود، به‎ویژه ابن سینا، در «تلخیص مابعدالطبیعة» نیز کاملاً هویداست.
این کتاب را نخستین بار مصطفی قبانی در قاهره (بدون تاریخ) چاپ کرد. سپس آن را کارلوس کوئیروس رودریگز، همراه با ترجمه اسپانیایی و مقدمه‎ای مهم، در ۱۳۳۷/۱۹۱۹م، در مادرید به چاپ رساند. بعد‎ها در ۱۳۰۳ش/۱۹۲۴م، واندن‎برگ آن را به آلمانی ترجمه و با مقدمه و تعلیقاتی در همان سال در لیدن چاپ کرد. «تلخیص مابعدالطبیعة» در مجموعه‎ای با عنوان رسائل ابن رشد در ۱۳۲۶ش/۱۹۴۷م، در حیدرآباد دکن نیز چاپ شد. عثمان امین با استفاده از همه چاپ‎های یادشده، آن را در ۱۳۳۷ش/۱۹۵۸م، در قاهره چاپ کرده است که مبنای مقاله حاضر می‎باشد. در این چاپ، مقدمه کوتاهی از محقق در ابتدای کتاب آمده و فهرست مطالب، در انتهای آن جای گرفته است. پاورقی‎ها نیز توسط محقق نوشته شده و در آنها، علاوه بر اشاره به اختلاف نسخ، به توضیح برخی از کلمات متن، پرداخته شده است.