تاریخ نیشابور

کتابی به فارسی، در تاریخ و جغرافیای نیشابور و خراسان و شرح احوال بزرگان آن، در قرن ۴ق، تألیف حاکم نیشابوری. مؤلف کتاب خود را با مقدمه ای دربارۀ فضیلت خراسان و نیشابور آغاز و سپس بزرگان و نیز تاریخ و جغرافیای نیشابور را معرفی کرده است. پس از زندگی نامه ها، وی آگاهی های سودمندی دربارۀ تاریخ و جغرافیای خراسان بزرگ، پیشینۀ نیشابور در قبل و بعد از اسلام، معماری شهر، مساجد، مقبره ها، آبادی های اطراف شهر و نیز اطلاعاتی از برخی شهرهای دیگر ایران به دست می دهد. عبدالغافر فارسی ذیلی بر این کتاب با نام سیاق التاریخ نگاشته است. از این کتاب تلخیص هایی نیز شده که از آن شمار است: تلخیص صریفینی با نام الْمُنْتَخب من السّیاق که به کوشش ریچارد فرای به چاپ رسید (لندن، ۱۳۴۴ش)؛ تلخیص تاریخ نیشابور اثر خلیفه نیشابوری که ابتدا به کوشش بهمن کریمی و سپس با تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی کدکنی (تهران۱۳۵۷ش) چاپ شده است.

[ویکی فقه] تاریخ نیشابور یا تاریخ النیسابوریّین با تلفظ عربی تاریخ نیسابور، اثری مهم به عربی در شرح حال عالمان و محدّثان و بزرگان نیشابور، تألیف ابوعبداللّه حاکمِ نیشابوری، عالم و محدّث قرن چهارم و پنجم است.
نام رایج و مشهور این کتاب در طول قرون، تاریخ نیشابور بوده، ولی گویا نام اصلی آن تاریخ النیسابوریّین است، زیرا هدف مؤلف در این کتاب معرفی رجال و عالمان نیشابور بوده است.
عبدالکریم بن محمد سمعانی که به دوره حاکم نیشابوری نزدیک و شاگرد با واسطه او بوده، نام کتاب را التاریخ الکبیر للنیسابوریّین ذکر کرده است.
درباره تاریخ نیشابور
تاریخ نیشابور به تدریج مورد توجه فراوان قرار گرفت.بسیاری از شرح حال نویسان و محدّثان پس از حاکم نیشابوری، کتاب او را مأخذ برخی گفته های خود قرار دادند و امروزه می توان منقولات فراوانی از تاریخ نیشابور در کتاب ها یافت.
توجه محدثین شیعه به تاریخ نیشابور
...
[ویکی نور] تاریخ نیشابور نام رایج و مشهور این کتاب در طول قرون بوده، ولی گویا نام اصلی آن «تاریخ النیسابوریین»است، زیرا هدف مؤلف دراین کتاب معرفی رجال و عالمان نیشابور بوده است.
این اثر مفصل بوده و در تعداد مجلدات آن اختلاف نظر وجود دارد. خلیفۀ نیشابوری، که موثق ترین منبع در این زمینه است، آن را چهارده مجلد ذکر کرده است.
تألیف تاریخ نیشابور در 388ه‍ به پایان رسیده است.اصل این کتاب از بین رفته، ولی از عبارات حاجی خلیفه متوفای 1067ه‍ برمی آید که تا زمان او در دسترس بوده است. شمس الدین ذهبی(متوفای 748ه‍) تاریخ نیشابور را خلاصه کرده و آن را مختصر تاریخ الحاکم نامیده است. کتاب حاضر تلخیص و ترجمه ای است که توسط محمد بن حسین خلیفۀ نیشابوری (زنده در 717ه‍) صورت گرفته است.
کتاب با مقدمه ای دربارۀ فضیلت خراسان و نیشابور؛ شامل احادیثی از پیامبر اکرم(ص) و سخنانی از صحابه و تابعین و بعضی بزرگان دیگر در این باره، آغاز شده، آنگاه مؤلف بزرگانی را معرفی کرده است که در عصر اسلامی از نیشابور برخاسته اند یا به آنجا وارد شده و مقیم گشته یا از آنجا گذشته اند و سپس به تاریخ و جغرافیای نیشابور پرداخته است. وی در بخش زندگی نامه ها شرح حال 2680 تن از بزرگان نیشابور را آورده و آنها را در هشت طبقه دسته بندی کرده است که با صحابۀ پیامبر اکرم(ص) آغاز و با معاصران مؤلف ختم می شود.
مختصر تاریخ نیشابور نیز مشتمل است بر ذکر 28 تن از صحابه، 71 تن از بزرگان تابعین، 83 تن از اتباع تابعین، 614 تن از اتباع اتباع، 512 تن از علمای نیشابور و دیگر عالمانی که به آن شهر آمده و به نشر علم پرداخته اند، 323 تن از دانشمندان ساکن نیشابور و 950 تن از مشایخ حدیث که حاکم نیشابوری از آنها حدیث شنیده است. در تکمله نیز، 99 تن از مشایخ حدیث حاکم نیشابوری که پس از تألیف کتاب درگذشته اند، ذکر شده اند. حاکم نیشابوری پس از زندگی نامه ها،در بخشی مهم، آگاهی های سودمندی دربارۀ تاریخ و جغرافیای خراسان بزرگ، پیشینۀ نیشابور قبل از اسلام، پیدایش اسلام در آن جا، معماری شهر و...و همچنین اطلاعاتی از برخی از شهرهای دیگر ایران آورده است.

💡 حمله مغول و تأثیرات پس از آن، به عنوان ضربه‌ای رکودکننده در تاریخ نیشابور و در پی آن تمدن اسلامی و ایران مطرح است. این شهر مهد علم و دانش و نوآوری در دوران طلایی اسلام بود «تبدیل به جویبارهای خون گردید، و از سران مردان و زنان و کودکان هرم‌هایی ساخته شد، و حتی به سگ‌ها و گربه‌های شهر نیز رحم نکردند.»

💡 در دوره بعد از ورد اسلام به نیشابور، مسیحیان و مسلمانان با یکدیگر مدارا داشتند و هیچ درگیری بین مسلمانان و مسیحیان در تاریخ نیشابور ذکر نشده‌است. رفتار بین مسلمانان و مسیحیان در نیشابور قدیم تساهل‌آمیز بوده‌است.

💡 برخی نیز، از جمله یاقوت حموی در معجم البلدان رویداد را در زمان حکومت عثمان بن عفان در سال ۲۹ ه‍. ق-۶۵۰ (میلادی)- نوشته‌اند؛ الحاکم نویسنده تاریخ نیشابور، فتح این شهر را به صلح می‌داند.

💡 تاریخ نیشابور نوشته ابوعبدالله الحاکم نیشابوری (۴۰۵–۳۲۱ هـ ق) دانشنامه‌ای به زبان عربی در معرفی شهر نیشابور، بزرگان و دانشمندان ربع و شهر نیشابور در قرن چهارم هجری قمری است. نسخه اصلی این کتاب در دسترس نیست. نسخه مختصری از اصل آن بر جای مانده‌است. مترجم و تلخیص‌کنندهٔ آن محمد بن حسین خلیفهٔ نیشابوری بوده‌است. محمدرضا شفیعی کدکنی نیز مصصح این کتاب به فارسی است.

💡 دروازه‌های شهر نیشابور نقش دفاعی مهمی نداشته‌اند و بیشتر کاربرد دفاعی دروازه‌های نیشابور مربوط به دروازه‌های ربض یا شارستان حومه شهر نیشابور بوده. در طی تاریخ نیشابور دروازه‌های دفاعی شهر نقش مهمی را ایفا کرده‌اند از جمله به هنگام حمله غز‌ها و مغول‌ها.

💡 یعقوبی جغرافی‌دان قرن سوم هجری در کتاب تاریخ نیشابور صفحه ۱۹ دربارهٔ سرخس چنین می‌گوید: سرخس سرزمینی باشکوه و شهر آن بزرگ و در بیابانی ریگزار واقع است و مردمی به هم‌آمیخته در آن سکونت دارند، عبدالله بن خازم سلمی در زمان خلافت عثمان آن را فتح کرد.