حضرت آیة الله العظمی حاج آقا حسین طباطبائی قمی (قدس سره)، یکی از مراجع برجسته و وارسته در تاریخ معاصر بهشمار میروند که در مقاطع حساس تاریخی، به ویژه در دوران خفقان رضاشاهی، با شجاعتی ستودنی در برابر ستم ایستادگی کرده و با حضور فعال و دخالت عملی در عرصههای گوناگون سیاسی، موضعگیری قاطع خود را به اثبات رساندند. ایشان که به حق شایسته لقب «قامت قیام» هستند، زندگی پرفراز و نشیب خود را در مسیر احقاق حق و ترویج دین سپری کردند. این نوشتار مختصر، به تبیین سیر زندگی، ابعاد اخلاقی، فعالیتهای سیاسی و مبارزاتی، و همچنین جایگاه علمی آن فقیه گرانقدر خواهد پرداخت.
ولادت ایشان در بیست و هشتم ماه رجب سال ۱۲۸۲ هجری قمری رقم خورد و پدر بزرگوارشان نام «حسین» را برای ایشان برگزیدند. خاندان «سید حسین» از بزرگان و شخصیتهای ایمانی بودند که شجره پاک نسب آنان با بیست و هشت واسطه به حضرت امام حسن مجتبی (علیهالسلام) منتهی میشود. تحصیلات ابتدایی آقا حسین در یکی از مکتبخانههای شهر مقدس قم آغاز شد و ایشان پس از آن، دروس مقدماتی نظیر صرف، نحو و منطق را نزد استادان فن فرا گرفتند. ایشان تا آستانه بلوغ در قم به تحصیل اشتغال داشتند و سپس برای تعمیق دانش خود، عزم سفر به تهران نمودند و در آنجا به تحصیل مباحث دوره سطح، شامل کتابهایی چون «معالم»، «قوانین»، «شرح لمعه»، «رسائل» و «مکاسب» نزد اساتید آن حوزه پرداختند. در بیست و دو سالگی، ایشان برای ادای فریضه حج، عازم مکه و مدینه شدند.
پس از بازگشت از سرزمین وحی، حاج آقا حسین وارد نجف اشرف شده و پس از زیارت عتبات عالیات، راهی سامرا شدند تا در محفل درس آیة الله میرزا محمد حسن شیرازی (میرزای شیرازی) حضور یابند. ایشان پس از دو سال اقامت در سامرا، در سال ۱۳۰۶ هجری قمری مجدداً به تهران بازگشتند. در حوزه علمیه تهران، از محضر فرزانگانی چون آقا علی مدرس (م. ۱۳۱۰ ق.)، میرزا ابوالحسن جلوه (م. ۱۳۱۴ ق.)، میرزا علی اکبر حکمی یزدی (م. ۱۳۲۲ ق.)، میرزا هاشم رشتی (م. ۱۳۳۲ ق.)، شیخ علی نوری (م. ۱۳۳۵ ق.)، میرزا ابوالحسن کرمانشاهی (م. ۱۳۳۶ ق.)، میرزا محمود قمی، شیخ عبدالمحسن مدرس ریاضی، شیخ فضلالله نوری (م. ۱۳۲۷ ق.) و میرزا محمد حسن آشتیانی (م. ۱۳۱۹ ق.) بهرههای علمی فراوانی کسب کردند. پس از پنج سال تحصیل مستمر و جدی در جلسات این اساتید، ایشان تهران را به مقصد آستان قدس ائمه معصومین (علیهم السلام) در عراق ترک فرمودند.
