محمد بن محمد بن نعمان (م. ۴۱۳ هجری قمری)، معروف به شیخ مفید، یکی از برجستهترین مراجع و علمای بزرگ شیعه در قرن چهارم و اوایل قرن پنجم هجری بود. او که در بغداد، مرکز علمی جهان اسلام در آن عصر، فعالیت میکرد، از همان دوران نوجوانی تحت تعلیم اساتید بزرگی چون ابن قولویه، شیخ صدوق، ابوغالب رازی و ابن جنید قرار گرفت و با تلاشی پیوسته و تحقیقات عمیق، به مراتب عالی علمی دست یافت. در روزگاری که فقه مذاهب اربعه در پایگاه خلفای عباسی تدریس میشد، مکتب شیخ مفید با رویکردی متمایز از رونق ویژهای برخوردار بود و او را به عنوان یکی از مبتکران علم کلام و فقه استدلالی آن زمان مطرح ساخت. جایگاه علمی و معنوی او به قدری والا بود که امام زمان (عجّل الله تعالی فرجه الشریف) در توقیعی شریف، او را «شیخ السدید و مولی الرشید الاخ الولی الناصر لنا...» خطاب فرمودند.
اهمیت و جایگاه علمی شیخ مفید از نگاه بزرگان
ریاست علمی و فکری شیعه در عصر شیخ مفید به وی منتهی میشد. شیخ طوسی درباره او چنین میگوید: «ابوعبدالله مفید، معروف به ابن معلم، از متکلمان طایفه امامیه است که در فقه و کلام بر همه مقدم بود؛ فکرش عالی و حاضر جواب بود.» این ستایشها نشاندهنده عمق دانش او در مباحث اعتقادی و قدرت استدلالش در مناظرات کلامی و فقهی است. او توانست مکتب فکری امامیه را در محیطی چالشبرانگیز توسعه داده و شاگردان بسیاری را تربیت کند که خود بعدها از مراجع بزرگ شدند. محیط علمی بغداد، با وجود تسلط ظاهری جریانهای فقهی دیگر، شاهد ظهور چهرهای چون شیخ مفید بود که توانست با اتکا به منابع اصیل و روشی استدلالی، جایگاه ویژهای برای خود و مذهبش تثبیت کند.
ساختار کتاب «المقنعة» و محتوای فقهی و اعتقادی
کتاب مشهور او، المقنعة»، به عنوان یکی از متون بنیادی فقهی و کلامی شیعه، در دو بخش اصلی تدوین شده است. بخش نخست کتاب به مباحث اصولی اعتقادی اختصاص دارد که شامل بحثهایی بنیادین در باب توحید و صفات ذات باریتعالی، وجوب اعتقاد به نبوت و رسالت پیامبران، لزوم ایمان به امامت ائمه، ولایت اولیاء الله، اعتقاد به معاد، و همچنین وجوب شناخت و عمل به شریعت اسلام و لزوم برپایی نماز است. بخش دوم این اثر، به فروع فقهی میپردازد و از مبحث مهم کتاب طهارت آغاز شده و تا پایان کتاب وکالت ادامه مییابد. این اثر ارزشمند، به صورت یک کتاب فتوایی تألیف شده و به عنوان منبعی مهم برای فهم دیدگاههای فقهی شیخ مفید در قرن چهارم هجری باقی مانده است.