کتاب أنوار الملکوت فی شرح الیاقوت تألیف علامه حلی، شرحی است به شیوهی «قال أقول» بر اثر ارزشمند «الیاقوت» نوشتهی ابو اسحاق ابراهیم بن نوبخت. اثر ابن نوبخت از جمله کهنترین و شناختهشدهترین آثار کلامی شیعه به شمار میرود و جایگاهی برجسته در تاریخ اندیشهی امامیه دارد. علامه حلی در آغاز شرح خود، تألیف شیخ پیشین را چنین توصیف میکند: «و قد صنّف شیخُنا الأقدم و امامُنا الأعظم أبو إسحاق إبراهیم بن نوبخت قدّس الله روحَه الزکیّة و نفسَه العلیّة مختصرًا سمّاه الیاقوت...». او سپس میافزاید که این کتاب با وجود حجم اندک، گنجینهای از دانشهای ژرف و مباحث بلندمرتبهی عقلی است و به سبب ایجاز فراوان، درک آن برای بسیاری از ناظران دشوار است.
شرح علامه حلی بر الیاقوت، نه تنها برجستهترین، بلکه مهمترین تفسیر و تحلیل این اثر در سنت کلامی شیعه است؛ به گونهای که کتاب الیاقوت عملاً با شرح علامه شناخته میشود. ویژگی ممتاز این شرح، دقت در تحلیل مباحث عقلی، استحکام استدلالها و نیز روشنی بیان در برطرف کردن ابهامات متن ابن نوبخت است. علامه حلی در این اثر، آموزههای فلسفی و کلامی را با بیانی منطقی و منقح عرضه کرده و بدین ترتیب، الیاقوت را از متنی فشرده و دشوار به اثری قابل فهم و نظاممند بدل ساخته است.
میتوان گفت علامه با نگارش أنوار الملکوت، میراث فکری ابن نوبخت را احیا و جاودانه کرده است؛ چرا که اگر این شرح ارزشمند وجود نداشت، از اصل کتاب الیاقوت اثری برجای نمیماند. گواه این مطلب آن است که نه ابن ندیم در الفهرست و نه شیخ طوسی در الفهرست خود نامی از الیاقوت به میان نیاوردهاند، با آنکه هر دو از عالمان متأخر نسبت به ابن نوبخت و از تدوینگران مهم متون کتابشناختی بودهاند. بدینترتیب، شرح علامه حلی سهمی اساسی در حفظ و انتقال یکی از کهنترین منابع کلام شیعی داشته و پلی میان سنتهای نخستین و دستگاه متکلمان متأخر پدید آورده است.
