بحر الجواهر

کتابی است تالیف محمد بن یوسف طبیب هروی مشتمل بر لغات طبی مرتب به ترتیب حروف تهجی بزبان عربی و فارسی.

[ویکی نور] «بحر الجواهر معجم الطب الطبیعی» اثر محمد بن یوسف هروی در موضوع علم لغت، فرهنگنامه ای جامع از لغات طبی است که توسط موسسه احیاء طب طبیعی مورد تحقیق قرار گرفته و در یک جلد منتشر است.
کتاب حاوی دو مقدمه از محقق و مولف و متن کتاب است. شیوه کار مولف در تالیف کتاب، همچون کتب لغت جدید می باشد که طبق حروف الفبا تنظیم شده و ملاک حرف اول کلمات می باشد؛ بنابراین کتاب با کلماتی که با حرف الف شروع می شوند آغاز شده و با کلماتی که با حرف یاء شروع می شوند خاتمه پیدا می کند.
کتاب مجموعه ای از اسامی اطبای بزرگ و اسامی ادویه و الفاظ طبی و... است. مولف در تالیف آن عربی و فارسی را درهم آمیخته است؛ به عنوان مثال در ترجمه واژه «آطریلال» آنرا به فارسی چنین گفته است: «نباتیست که تخم او مستعمل است و تخم او مانند کرفس بوده وگیاه وی را رجل الطیر و رجل الغراب و حرز الشیطان خوانند. گرم و خشک است در آخر مرتبه دوم، در تداوی برص و بهق و به غایت سودمند است...» و یا در ترجمه واژه «آثاناسیا» چنین می خوانیم: « معجون ینفع من اوجاع الکبد و غیرها، و معناه المنقذ و قیل: (می آیم) و بهتر کنم، و قیل معناه دواء الذئب و المعز...».
مولف در ترجمه برخی از لغات به اقوال دیگر علمای لغت رجوع کرده است که بر اهمیت کتاب افزوده است مثلا در ترجمه اولین واژه کتاب که «آنس» است از سه قول جالینوس و مالقی و صاحب تذکره استفاده کرده است.
مولف در نگارش کتاب نکاتی را رعایت کرده که به برخی از آنها اشاره می شود:

💡 در سال ۱۵۱۸ میلادی وی کتاب پزشکی خود را به زبان عربی نگاشت. این کتاب یک دانشنامه و واژه نامهٔ پزشکی بود. این کتاب جنبه‌های آناتومی و آسیب‌شناسی بیماری‌ها را پوشش می‌داد. همچنین شامل فهرست داروها و نام پزشکان برجسته بود. فهرست‌های این کتاب بر اساس حروف الفبا طبقه‌بندی شده بودند. نام کتاب وی جواهراللغه و بحر الجواهر بوده‌است. این کتاب از ۳ بخش تشکیل شده‌است. در بخش نخست نام اعضای بدن به ترتیب حروف الفبا آورده شده است. در بخش دوم فهرست داروها ساده و مرکب به ترتیب الفبا و در انتها در بخش سوم نام بیماری‌ها به ترتیب از بیماری‌های سر تا انگشت پا به طور کامل و مفصل شرح داده شده است. نسخه ای از این کتاب در لندن وجود دارد که نویسندهٔ آن ادعا کرده تصحیح آن را در سال ۱۴۲۹ میلادی انجام داده است.

💡 جوع البقر، گرسنگى گاو، بيمارى گرسنگى حالتى كه انسان هر چه غذا بخورد بازهم احساس گرسنگى كند. اين معنى جوع البقر به حسب عرف عام، و در كتب طب و بهاصطلاح خاص اطباء چنان است كه هروى در بحر الجواهر آورده است: (الجوعالبقرى هو جوع الاعضاء مع شبع المعدة )