اسم تفضیل

اسم تفضیل. [ اِ م ِ ت َ ] ( ترکیب اضافی، اِ مرکب ) صاحب کشاف گوید: اسمی است که از فعل اشتقاق شود برای آنکه فزونی صفتی را در موصوفی بر دیگران ( که دارای آن صفت هستند ) بیان کند. پس اسم فاعل و اسم مفعول و صفت مشبهه، از آن جدا گردید، زیرا که آنها فزونی را نرسانند. و صیغه مبالغه نیز جدا گشت، زیرا اگرچه فزونی را رساندولی فزونی بر دیگران را نرساند. و کلماتی مانند «کامل » و «زائد» نیز از این تعریف خارج گردید، چه فزونی بر اصل فعل در آنها نباشد یعنی فزونی کمال بر کمال خواسته نشده است و نیز اسم فاعلها که بطریق مغالبت ساخته شود خارج از تعریف است، مانند طائل؛ بسیار دراز، که فزونی بر دیگری را نرساند. اینست آنچه در شروح کافیه و عباب آمده است.
فایدة - گاهی از اسم تفضیل چنان خواهند که این صفت در موصوف باشد و در دیگران هیچ نباشد پس در این موارد فزونی صفت در موصوف بر دیگران را نرساند بلکه بودن آن صفت را بحد اعلی در موصوف، و نبودن آن را در دیگران افاده کند، مانند اسم تفضیلهایی که به خدای تعالی نسبت دهند، چون در اصل این صفات کس را با خداوند شرکت نباشدتا او را بر ایشان برتری بود، همچون اﷲ اکبر، و از این مقوله است داستان یوسف که گفت: رب السجن احب الی مما یدعوننی الیه و مثال آن بسیار باشد. ( حاشیه چلبی بر شرح دیباچه مطول ). برای اطلاع از اسم تفضیل در فارسی رجوع به صفت تفضیلی شود.

صاحب کشاف گوید: اسمی است که از فعل اشتقاق شود برای آنکه فزونی صفتی را در موصفی بر دیگران بیان کند.

💡 قاعده اصلی در اسم تفضیل، عدم رفع اسم ظاهر است اما در یک مورد بنا بر قاعده و بدون ضعف می‌تواند اسم ظاهر را رفع دهد و آن در موردی است که نفی و یا شبه نفی بر اسم تفضیل مقدم شود و بعد از آن یک اسم نکره بیاید که این اسم نکره موصوف برای اسم تفضیل باشد و نیز بعد اسم تفضیل اسمی بیاید که به دو اعتبار بر خود برتری داده شود.

💡 از احکام اسم تفضیل این است که ضمیر مستتر را رفع می دهد و غیر ضمیر مستتر را به علت ضعف در عمل نمی‌تواند رفع دهد.

💡 اسم تفضیل یک اسم مشتق است که بر زیادی و یا برتری چیزی یا کسی بر غیر آن دلالت می کند. مذکر اسم تفضیل بر وزن «أفعَل» و مونث آن بر وزن «فُعلی» می آید. اسم تفضیل به سه صورت استعمال می شود:

💡 «تبشیر» خبری است که مایهٔ خوشحالی مخاطب شود. در کتاب تاج العروس نوشته محمد بن محمدمرتضی زبیدی دربارهٔ کلمه عشیره آمده‌است که: «عشیره» مؤنث «عشیر» به معنی کسی است که پیوسته با انسان ارتباط دارد؛ مثل خویشان و دوستان و همسر. در کتاب لغت نامه دهخدا «اقرب» را اینگونه نوشته‌است: «اقرب» اسم تفضیل مذکر از واژهٔ قرب به معنی «نزدیک‌تر» است. «اقارب» یعنی نزدیکان و خویشاوندان.