دیوان بیگی. [ دی ب ِ ] ( ص مرکب، اِ مرکب ) ( از: دیوان + بیگ + ی نسبت )منصب دار حکومت و رئیس محاکمات شهر. ( ناظم الاطباء ). یکی از هفت عضو جانقی دوره صفویه به اصفهان. دیوان بیگی در دوره صفویه رئیس عدالت و وظایف وی آنچنانکه در تذکرةالملوک مذکور افتاده است چهار گونه بوده:
1- رسیدگی بجرایم کبیره ای که در سراسر کشور رخ دهد. 2- دیوان بیگی کلیه محاکم شرعی را تحت نظر داشت و بخصوص مأمور اجرای تصمیمات و احکام آن محاکم بود. 3- دو روز در هفته نیز در خانه خود به امور قضایی مردم رسیدگی میکرد. اما بکارهایی که در صلاحیت مصادر امور اداری بود وارد نمیگشت. 4- دیوان بیگی محکمه رسیدگی بشکایات سراسر کشور بود و علیه مقامات ذی نفوذ عالی مرتبه شکایاتی بدو میرسید. ( از سازمان اداری حکومت صفوی ص 92 ). در عهد صفویه عنوان مأموری بود که بر امور قضائی نظارت داشت و اجرای قوانین و احکام تحت نظر او بود و در کشیکخانه به امور شرعی و در خانه خود به دعاوی رسیدگی میکرد و در نزد شاه تقرب و نفوذ تمام داشت و مقرب الخاقان بشمار می آمد. ( دائرة المعارف فارسی ).
دیوان بیگی. [ دی ب ِ ] ( اِ مرکب ) نوعی از کبوتران که پر و گلو آنان سیاه باشد و میان و بازو سفید. ( غیاث ) ( آنندراج ).
مٲمور مخصوص اجرای احکام و قوانین در عهد صفویه که به بعضی از دعاوی هم رسیدگی می کرد.
( صفت ) رئیس دیوان عدالت ( صفویان و قاجاریان ) رئیس محاکمات شهر.
نوعی از کبوتران که پر و گلو آنان سیاه باشد.
دیوان بِیْگی
عالی ترین مقام قضایی در دورۀ صفویه. این مقام وظیفه داشت تا متخلفان را در سراسر کشور به مجازات برساند و به چهار خیانت یا اَحداث اربعه، که شامل شکستن دندان، کورکردن، تجاوز، و قتل بود، رسیدگی کند. همچنین بر تمامی محاکم شرعی نظارت می کرد و مأمور اجرای تصمیمات و احکام بود. علاوه بر این، رسیدگی به شکایت برضد مقامات عالی رتبه، سفرای مقیم دربار ایران و اتباع خارجی در حضور وی صورت می گرفت. دیوان بیگی چهار روز در هفته، در کشیک خانه در جنب عالی قاپو، و دو روز در هفته، در خانۀ خود، به امور قضایی مردم رسیدگی می کرد و هیچ مداخله ای در امور مصالح دولت و مملکت نمی کرد. در دورۀ قاجار اعتمادالسلطنه از عنوان دیوان بیگی در زمرۀ مقامات و انتصابات یاد کرده است، اما به نظر می رسد این مقام در دورۀ قاجار اهمیت دورۀ صفویه را نداشته است.
💡 آوردهاند که وی دارای طبعی روان و زبانی گشاده بود و شیوا و رسا سخن میراند. میرزا طاهر اصفهانی، متخلص به شعری اصفهانی و دیوان بیگی، تبحر وی را در سرودن هر گونه شعر، ستودهاند. اعتماد السطنه نیز وی را از استاید شعر خوانده و وی را ستوده است.
💡 خانقاه نادر دیوان بیگی یک خانقاه در بخارا است که از سوی یکی از وزیران اشترخانی، عموی امامقلیخان، نادر دیوانبیگی در سالهای ۱۶۱۹-۱۶۲۰ ساخته شدهاست.
💡 تپه دیوان بیگی ۲ مربوط به عصر آهن است و در شهرستان ابهر، بخش مرکزی، دهستان دولتآباد، ۱۹۵۰ متری جنوب شرق روستای آغور واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۶ دی ۱۳۸۶ با شمارهٔ ثبت ۲۰۵۰۶ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.