فرقۀ اسماعیلیه به عنوان یکی از شاخههای مهم مذهب تشیع، در اواسط قرن دوم هجری قمری (هشتم میلادی) ظهور یافت و طی تاریخ تحولات خود، به انشعابات و گروههای متعددی منقسم گردید. این فرقه، همچون شیعیان امامی، بر پایۀ اصل «نص» در امر امامت استوار بود؛ با این حال، نقطۀ افتراق اساسی آنان با سایر شیعیان، در تعیین سلسلۀ امامان پس از حضرت امام جعفر صادق (علیهالسلام) شکل گرفت. اسماعیلیان نام خود را مستقیماً از اسماعیل، فرزند ارشد امام صادق (ع)، اخذ نمودهاند که در امامت، مورد پذیرش آنان قرار گرفت. این شکاف کلامی و تاریخی، پایههای تفکیک این فرقه از دیگر جریانهای شیعی را بنا نهاد.
دورۀ نخستین شکلگیری اسماعیلیه، که از زمان پیدایش تا تأسیس خلافت مقتدر فاطمی در سال ۲۹۷ هجری قمری (۹۱۰ میلادی) امتداد یافت، همچنان از منظر تاریخپژوهی آمیخته به ابهام است. کمبود منابع اصیل و دستنخورده از آن دوران اولیه، بهویژه متون اصلی خود اسماعیلیان، پژوهشگران را با چالشهای جدی در باب شناخت کامل سیر تکاملی این جنبش و اصول اعتقادی بنیانگذاران آن مواجه ساخته است. این محدودیت منابع سبب شده است که مرتفع ساختن تمامی زوایای تاریک تاریخ و عقاید اسماعیلیان نخستین، امری دشوار و شاید غیرممکن به نظر برسد.
علیرغم چالشهای مذکور، شناخت ما از ماهیت دقیق این حرکت و تعالیم ابتدایی آن، به واسطۀ مطالعات جدیدی که از حدود سال ۱۳۴۹ هجری قمری (۱۹۳۰ میلادی) آغاز شد، بهبود یافته است. این پژوهشها بر پایۀ تحلیل متون باقیمانده از دورههای بعدی، بهویژه متون دورۀ فاطمیان و پس از آن، استوار گردیدهاند. در حال حاضر، پیروان اسماعیلیه که اکثریت آنان به شاخۀ نزاری تعلق دارند، جمعیتی گسترده و بینالمللی را تشکیل میدهند که پراکندگی جغرافیایی آنها قارههای آسیا، آفریقا، اروپا و آمریکا را در بر میگیرد و در بیش از بیست و پنج کشور جهان حضور فعال دارند.
