کتاب تاریخ مدینة دمشق به زبان عربی، اثر ابوالقاسم علی بن حسن بن هبةالله شافعی دمشقی، مشهور به ابن عساکر، از مهمترین آثار رجالی و تاریخی جهان اسلام بهشمار میرود. این اثر عظیم به شرح حال عالمان، محدثان، فقیهان، حاکمان و شخصیتهای برجستهای میپردازد که بهگونهای با شهر دمشق ارتباط داشتهاند و از این حیث، هم منبعی ارزشمند در تاریخ محلی و هم اثری بنیادین در علم رجال و حدیث محسوب میشود. گستردگی مطالب، تنوع شخصیتها و دقت در نقل روایات، جایگاه ویژهای به این کتاب در میان آثار تاریخی و حدیثی داده است.
ابن عساکر، ابوالقاسم علی بن حسن بن هبةالله شافعی دمشقی، برجستهترین چهره از خاندان ابن عساکر بود که در دمشق زاده شد و همانجا نیز درگذشت. وی به سبب حفظ و روایت شمار فراوانی از احادیث، سفرهای علمی گسترده و بهرهگیری از محضر مشایخ بزرگ در شهرهای مختلف اسلامی، و نیز تألیف اثر ماندگار تاریخ بزرگ دمشق، در زمره بزرگترین حافظان حدیث و تاریخنگاران روزگار خود قرار گرفت. دوران زندگی او با پایان حکومت سلاجقه شام و عصر فرمانروایی نورالدین زنگی و سپس صلاحالدین ایوبی همزمان بود؛ دورهای که سیاست مذهبی آن بر مقابله با تبلیغات فاطمیان شیعیمذهب و حمایت از مذاهب اهل سنت و اصحاب حدیث استوار بود و همین امر، زمینه رونق دانش حدیث و برجستگی شخصیتهایی چون ابن عساکر را فراهم ساخت.
تحصیلات ابن عساکر از ششسالگی در دمشق آغاز شد و پدر، برادر بزرگترش صائن و نیای مادریاش از نخستین استادان او در حدیث و فقه بودند. او سپس نزد دانشمندانی چون سبیع بن قیراط، ابوالقاسم ابن نسیب و ابو طاهر حنائی به فراگیری قرآن، حدیث، فقه، اصول و علم خلاف پرداخت. پس از درگذشت پدر، برای تکمیل دانش خود راهی بغداد، مرکز مهم علوم دینی آن عصر، شد و در مدرسه نظامیه و دیگر مراکز علمی آن شهر به تحصیل حدیث، فقه، نحو و خلاف ادامه داد. وی در سال ۵۲۱ ق به مکه رفت و پس از انجام حج، تا سال ۵۲۵ ق در بغداد اقامت داشت و از استادان برجستهای همچون ابوالقاسم هبةالله بن حصین، ابوالحسن علی بن عبد الواحد دینوری و هبةالله شروطی حدیث فراگرفت. همچنین در این دوره به شهرهایی چون کوفه، موصل، رحبه، دیار بکر و جزیره سفر کرد و سرانجام به دمشق بازگشت.
