مفهوم نسخ در ساحت قرآن دارای چند لایه معنایی است که باید به دقت از هم تفکیک شوند. در رایجترین تعریف، نسخ به معنای پایان یافتنِ اعتبار حکمی است که در ابتدا بهلحاظ مصلحت، بهصورت موقت تشریع شده است، اما عملاً زمان اعتبار آن سرآمده است. در معنایی دیگر، این واژه به انتقال یا تبدیل یک نسخه کتاب به نسخهای دیگر اشاره دارد؛ عملی که در آن، گویی متن پیشین ملغی شده و جایگزین جدیدی بر آن حاکم گشته است. در حالی که برخی از متقدمان، دایره شمول نسخ را تنها به امور شرعی محدود میدانستند، برخی دیگر آن را در قلمرو امور تکوینی نیز جاری میدانستند. با این حال، تمامی مباحث جدی و شبهات رایج در علوم قرآنی، متمرکز بر مفهوم خاص نسخ در احکام شرعی است.
نکتهای کلیدی که در بررسی این مفهوم باید مورد توجه قرار گیرد، تحول معنایی آن در طول تاریخ تفکر اسلامی است. در گذشته، نزد پیشینیان، «نسخ» مفهومی بسیار گستردهتر داشت و شامل هرگونه تغییر یا تقید حکم پیشین میشد؛ به گونهای که تخصیص یک حکم عام یا تقیید یک اطلاق نیز تحت عنوان نسخ قرار میگرفت. در مقابل، نسخ به معنای مصطلح و امروزی، به مفهوم دقیق «جایگزینی کامل یک حکم جدید به جای حکم سابق» محدود میشود. بر اساس این تعریف امروزی، حکم پیشین بهطور کامل لغو شده و حکم ناسخ جایگزین آن میگردد. این تفاوت معنایی بسیار مهم است، زیرا تمام شبهات و مناقشات کلامی و تفسیری پیرامون وجود آیات منسوخ در قرآن، بر اساس همین تعریف دقیقتر و محدودتر شکل گرفته است.
