دانشنامه اسلامی
[ویکی فقه] پایان مرحله تبلیغ و بیان، در روند هدایت و ثبوت تکلیف و پایان گفت وگو و مناظره در برخورد با کافران را اتمام حجت گویند.
خداوند برای هر آفریده ای، گونه ای از هستی را پسندیده و زمینه شکوفایی آن را در او نهاده است: «الَّذی اَعطی کُلَّ شَیء خَلقَهُ ثُمَّ هَدی». در این میان، برای انسان نیز کمالی در نظر گرفته شده که از راه افعال اختیاری او برایش حاصل می شود: «اِنّا هَدَینـهُ السَّبیلَ اِمّا شاکِرًا و اِمّا کَفورا». خداوند اراده کرده است که همگان از روی حجّت و آگاهی به راه راست یا خطا گرایند: «لِیَهلِکَ مَن هَلَکَ عَن بَیِّنَة و یَحیی مَن حَیَّ عَن بَیِّنَة»؛ بر این اساس، نیرویی را در نهاد همگان برای شناخت درست از نادرست قرار داده: «و نَفس و ما سَوّها • فَاَلهَمَها فُجورَها و تَقوها» و سرانجام پیامبران را نیز برای از میان بردن هرگونه زمینه احتجاج و بهانه آوری به سوی مردم گسیل داشته است: «لِئَلاَّ یَکونَ لِلنّاسِ عَلَی اللّهِ حُجَّةٌ بَعدَ الرُّسُلِ»؛ بنابراین، اتمام حجّت، از فلسفه های بعثت پیامبران به شمار می رود که مفهوم «انذار» در قرآن به صورت یکی از نقش های پیامبران نیز گویای آن است.
تفاوت نبی و رسول
برخی، تفاوت نبی و رسول را در این دانسته اند که هدف بعثت رسول، اتمام حجّت بوده و در نتیجه، مخالفت با وی عذاب و نابودی را در پی دارد. تفاوت جهت گیری معنایی دو واژه نبی و رسول نیز این برداشت را تأیید می کند؛ امّا موارد کاربرد نبی در قرآن با این نظر سازگار نیست.
سرپیچی از اتمام حجت
به هر روی، سرپیچی و روی گردانی عمومی در برابر اتمام حجّت رسولان همواره نوعی عذاب فراگیر را در پی داشته که مفسّران و متکلّمان اسلامی از آن به عذاب استیصال یاد می کنند:
«و ما کانَ رَبُّکَ مُهلِکَ القُری حَتّی یَبعَثَ فی اُمِّها رَسولاً».
سنت و مراتب اتمام حجت
...
