عفیف شمس سراج

[ویکی نور] شمس الدین بن سراج بن عفیف معروف به شمس سراج عفیف از مورخین صاحب نام عصر غیاث الدین فیروزشاه تغلق در سال 743ق. در ابوهرِ پنجاب متولد شد.
اجداد وی از صاحب منصبان دربار خلجیان و تغلقیان به شمار می رفتند.
جدّ وی شمس شهاب عفیف در دوره سلطنت علاءالدین خلجی مالیات بگیر ابوهر بود و به نوشته عفیف، روز تولد وی هم زمان با روز تولد فیروزشاه بوده است. پدرش سراج الدین عفیف نیز در زمان غیاث الدین تغلق فرماندهی سپاه علاءالدین خلجی را در دیبالپور بر عهده داشت و در لشکرکشی های فیروزشاه به جاجنگر، نگرکوت و تهتهه وی را همراهی کرده است و خانواده وی نیز در آن ایام در حرمخانه سلطنتی تغلق آمد و شد داشته اند.
اما شمس عفیف، گریزان از مناصب دیوانی، به دلیل موقعیت خاص خانوادگی، با فراغ بال و آسودگی خیال، از اوان کودکی به فراگیری قرآن و حدیث و مطالعه کتاب های تاریخی و ادبی وعرفانی و دواوین شعرا پرداخت و بدان ها دل بست.
شمس الدین از میان مورخان متقدم از ضیاءالدین بَرَنی صاحب تاریخ فیروزشاهی به نیکی یاد کرده و ادامه کار برنی را وظیفه خود دانسته و به وصیت وی عمل نموده است.

💡 در دورهٔ حکومت مشترک برادر او، علاءالدین جام جونه (نخستین دورهٔ حکومت: ۷۵۳–۷۶۸ق)، و صدرالدین جام بانبینه (حک‍ ۷۵۳–۷۶۸ق) دامنهٔ متصرفات جامیان تا بهکر گسترش یافت (بکری، همان‌جا؛ فرشته، ۲/۳۱۷). در ۷۶۷ق/۱۳۶۵م سلطان فیروزشاه تغلقی برای تصرف تهته، تختگاه جامیان، به آن ناحیه رفت. این لشکرکشی یک سال ادامه یافت و سرانجام با وساطت عارف بزرگ، جلال‌الدین حسین بخاری، و پس از اطاعت دو حکمران جام، تهته به تصرف سلطان فیروزشاه درآمد. به خواست سلطان، جام جونه و بانبینه را که شمس سراج از او با نام بانهبنه یاد کرده‌است به دهلی بردند. در غیاب آن‌ها حکومت تهته توسط خیرالدین جام طغاچی، پسر علاءالدین جام جونه، و رکن‌الدین شاه جام تماچی (نخستین دورهٔ حکومت: ۷۶۸–۷۷۲ق)، برادر صدرالدین جام بانبینه، اداره می‌شد.