ابراهیم بن محمد بن سعید بن هلال ثقفی اصفهانی، تاریخنگار، راوی حدیث، مفسر قرآن و فقیه برجسته شیعه، از عالمان نامآور قرن سوم هجری و دوران غیبت صغری بهشمار میآید. وی در اوایل قرن سوم هجری در شهر کوفه دیده به جهان گشود و به سبب علاقه وافر به تحصیل علوم اسلامی، به محضر استادان بزرگ عصر خویش شتافت و دانش حدیث، تاریخ و معارف دینی را از آنان فرا گرفت. شواهد تاریخی نشان میدهد که او در فاصله سالهای ۲۰۰ تا ۲۶۰ هجری قمری، همزمان با دوران امامت امام جواد، امام هادی و امام حسن عسکری علیهمالسلام، در کوفه و اصفهان میزیسته است؛ با این حال، به دلایلی که برای ما روشن نیست، توفیق دیدار مستقیم آن بزرگواران را نیافت. با وجود این، حضور فعال او در محافل علمی و بهرهمندی از استادان متعدد، بیانگر تلاش، پشتکار و جایگاه علمی والای وی است.
ابن هلال ثقفی از نوادگان سعد بن مسعود ثقفی، عموی مختار ثقفی، بهشمار میرود و نسب او با چهار واسطه به سعد بن مسعود میرسد. شیخ طوسی در معرفی وی مینویسد: «ابراهیم بن محمد بن سعید بن هلال بن عاصم بن سعد بن مسعود ثقفی، رضیاللهعنه، اصالتاً کوفی است و سعد بن مسعود، جد اعلای او، از یاران وفادار و کارگزاران مورد اعتماد امیرالمؤمنین علی علیهالسلام و امام حسن مجتبی علیهالسلام بوده است.» سعد بن مسعود به دلیل امانتداری، تقوا و شایستگیهای اخلاقی، از سوی امیرالمؤمنین علیهالسلام به حکومت مدائن منصوب شد و آن حضرت در نامهای رسمی، عملکرد او را ستود و رضایت خویش را از ایمان، اخلاص و عدالت وی اعلام فرمود.
پس از شهادت امیرالمؤمنین علی علیهالسلام، سعد بن مسعود همچنان در کنار امام حسن مجتبی علیهالسلام باقی ماند و با تمام وجود از دستورات و رهنمودهای آن حضرت اطاعت میکرد. در منابع تاریخی آمده است که هنگام حمله ناجوانمردانه جراح بن سنان به امام حسن علیهالسلام در مسیر مدائن و مجروح شدن شدید آن حضرت، سعد بن مسعود بهعنوان یار وفادار و کارگزار امین اهلبیت علیهمالسلام، امام را به منزل خود منتقل کرد و با نهایت اهتمام و دلسوزی، در درمان و مراقبت از ایشان کوشید. این پیشینه درخشان خانوادگی، نشاندهنده ریشههای عمیق وفاداری، دیانت و خدمت به اهلبیت علیهمالسلام در خاندان ابراهیم بن محمد ثقفی است.
