ابن اکفانی محمد بن ابراهیم

[ویکی نور] ابن اکفانی، شمس الدین ابوعبدالله محمد بن ابراهیم بن ساعد انصاری، پزشک، ریاضیدان و ادیب مشهور مصری بود. نخستین و مهم ترین گزارش ها از زندگی او در دو کتاب صفدی، «اعیان العصر» و «الوافی»، آمده است. وی که شاگرد ابن اکفانی بود، از استاد خود به تفصیل و با لحنی شاعرانه یاد کرده و او را در زمره بزرگانی چون ابن سینا و خواجه نصیرالدین طوسی شمرده است.
ابن اکفانی، در علوم و فنون از جامعیت برخوردار بود. در تقریر منطق، علوم ریاضی و طبیعی و الهی و تبیین کتاب های دشواری چون «اشارات» ابن سینا، بسیار ورزیده بود و حضور ذهنی کم نظیر و وقوفی کامل بر مسائل و مشکلات آن ها داشت. در علم مناظر، به گشودن پیچیدگی های رساله «الاستبصار» شهاب الدین قرافی می پرداخت. در طب که حرفه اصلی وی بود، مهارت بسیار داشت و در داروهای مرسوم زمان تصرفاتی می کرد که کسی از آن آگاه نمی شد. آگاهی گسترده او به ابزار بیمارستانی، اعم از وسایل داروسازی، جراحی، ادوات درمان و دیگر لوازم، چندان بود که هیچ چیز بدون اشاره او برای بیمارستان منصوری قاهره، خریداری نمی شد. وجود این صفات و موقعیت برجسته و معالجات چشمگیری که همواره تعجب اطبای حاذق را برمی انگیخت و شاید علاقه مفرط او در آغاز به زندگی مجلل که بعدها از آن دست کشید، چه بسا وی را محسود همگان ساخته باشد، چنانکه ابیاتی در هجوش پرداختند.
در علوم ادبی و فهم پیچیدگی های آن، ماهر و دارای تصانیف بود و اشعار زیادی از شاعران قدیم تا عصر خویش از برداشت. از تاریخ وقایع و احوال رجال متقدم و معاصر خویش اطلاعات وسیع داشت و مورخانی مانند ذهبی از اخبار او استفاده کرده اند؛ وی حتی در علوم غریبه همچون افسون و طلسم دست داشت و در شناسایی غلامان و کنیزان نیز مطلع به شمار می رفت.
علایق سیاسی بُعد دیگری از شخصیت او را تشکیل می داد، چنانکه به وقایع سرزمین های دور و نزدیک مصر و حوادث سیاسی- نظامی آن ها و به ویژه رویدادهای مربوط به هجوم تاتارها، چندان علاقه مند و آگاه بود که گویی پیک های دیوانی، اخبار محرمانه را مستقیماً به او گزارش می دهند. با این همه و اگر چه فتح الدین ابوالفتح ابن سید الناس وی را در قدرت بیان و ایجاز در عبارت سخت ستوده، خط و لهجه عربیش آشکارا ضعیف بود و این ضعف را می توان با تأثیرپذیری او از لهجه زادگاهش توجیه کرد. وی شعر نیز می سرود و صفدی ابیاتی را که خود از وی شنیده، ثبت کرده است.
وفاتش بنابر مشهور، در صفر 749ق و به قولی در 23 شوال 749ق اتفاق افتاده است. وی در سنجار، از شهرهای عراق زاده شد. از محل تحصیل و اساتید او اطلاعی در دست نیست و نمی دانیم در چه تاریخی به قاهره که عمر خود را در آنجا به سرآورد، رفت. قحطی و خشکسالی شدید مصر همراه با طاعون در 749ق، او را نیز همچون بسیاری از دیگر مردم به کام مرگ فرستاد.
حدود 14 اثر به وی نسبت داده شده است. آثار چاپ شده او عبارتند از:

💡 همچنین در ادبیات صوفیانهٔ عرب نیز در نمونه‌های متأخر، استفاده از ردیف دیده می‌شود. به گفتهٔ محمدرضا شفیعی کدکنی در کتاب موسیقی شعر، قدیمی‌ترین کاربرد ردیف در شعر عربی که در آن قافیه هم کاملاً رعایت شده است یک رباعی از ابوالعباس محمد بن ابراهیم کاتب باخرزی است که از شاعران خراسان در پایان قرن چهارم و اوایل قرن پنجم هجری بود.

💡 قد ترحم علیه أبو محمد الحسن العسکری فقال رحم‌الله الفضل ثلاثة مرآت و قال ایضاً اغبط اهل خراسان بمکان الفضل بن شاذان و قال محمد بن ابراهیم الوّراق خرجت إلی الحج فدخلت إلی مولای ابی محمد الحسن العسکری و أریته کتاب الفضل بن شاذان فنظر فیه و تصفحه ورقة ورقة و قال هذا صحیح ینبغی أن یعمل به

💡 ارشدترین مشاور فیصل در دوران سلطنت او، رشاد فرعون، پزشک خصوصی پدرش بود. مشاور دیگر، مفتی اعظم محمد بن ابراهیم آل شیخ بود که در شکل‌دادن به نقش سیاسی پادشاه در جهان عرب مؤثر بود.