اویرات

اویرات. [ ] ( اِخ ) نام یکی از قبایل مغول بعد چنگیز. رجوع به تاریخ غازان و تاریخ جهانگشای ج 1 ص 28 و ج 2 ص 242 و حبیب السیر شود.

نام یکی از قبایل مغول بعد چنگیز.

اویرات ( به مغولی: ойрад ) غربی ترین شاخه از مغول می باشند که خاستگاه اصلی ایشان کوه های آلتای در باختر مغولستان می باشد.
بیشتر اویرات ها امروزه در قالموقستان روسیه می زیند و در آنجا قالموق نامیده می شوند. دیگر اویرات ها در جمهوری خلق چین و مغولستان ساکن اند. از لحاظ تاریخی اویرات ها حاصل اتحاد چهار طایفهٔ بزرگ جونغار، ترگوت، دوربت و خشوت می باشند.
اویرات ها از اقوام جنگل نشین بودند که در زمان چنگیزخان در غرب قلمرو اولیۀ چنگیز در مغولستان زندگی می کردند. آن ها در سال ۱۲۰۷ تسلیم چنگیز شدند و در تاریخ امپراطوری مغول نقشی مهم ایفا کردند. اویرات ها در حدود سال ۱۶۱۵م به بودایی تبتی گرویدند.
کهن ترین یادکردها از وجود این مردمان به کتاب تاریخ سری مغولان، که روایتگر سلسله نسب خاندان چنگیز بود، و به سدهٔ سیزدهم میلادی بازمی گردد. اینان در اتحادیهٔ مغول شرکت جسته و در یورش هولاکو خان به ایران همراهش بودند. در آینده نظر به اینکه اویرات ها در حد فاصل خانات جغتای و اردوی زرین می زیستند، نقش مهمی در ارتباط این دو داشتند و بسیاری از خان های مغول زنانی اویرات اختیار می کردند.
دربارهٔ ریشهٔ نام ایشان اختلاف نظر هست و ممکن است تغییریافتهٔ عبارت مغولی «دوربن آورد» ( Dörben Öörd ) به معنای چهار متحد باشد.

اُویْرات
قبیلۀ بزرگ مغول، از قبایل حوزۀ رودخانۀ آنقارا و جهات شرقی و غربی دریاچۀ بایکال تا ملتقای رودخانه های آنقارا و ینی سئی. کالموک های شمال دریای خزر و اطراف ولگا، از این مردم هستند. این قبیله در حملۀ مغول به ایران شرکت داشت. پیش از هولاکوخان، ارغون آغا اویرات حاکم ایران بود. بسیاری از اویرات ها در طول قرن ۷ق در کردستان و موصل و دیاربکر استقرار یافتند و جنگ هایی با ترکمانان آن نواحی داشتند. امیرعلی اویرات، حاکم دیاربکر، در ۷۳۶ق، آرپاخان، جانشین ابوسعید مغول، و غیاث الدین محمد رشیدی را شکست داد و هر دو را به قتل رساند و خود به دست شیخ حسن بزرگ ایلکانی کشته شد. اویرات ها تا نیمۀ اول قرن ۸ق با سلاطین ایلکانی و جلایری در جنگ و صلح بودند. شیخ علی اویرات، حاکم اردبیل، در ۷۹۶ق به تیمور پیوست. اینان در ۸۱۳ق پیروزی قرایوسف ترکمان بر سلطان احمد جلایری را تسهیل کردند.

💡 اویس خان نشان داد که متمایل به امور مذهبی است. او علاوه بر این در میان نژاد خود به دلیل شجاعتش متمایز بود. از آنجایی که مغولان را از حمله به مسلمانان منع کرده بود، به جنگ قبایل اویرات رفت که از نظر او کافر بودند و اگر چه او بارها از آنها شکست خورد، در خصومت علیه آنها اصرار داشت. او دو بار به اسارت اویرات‌ها درآمد.

💡 رقابت طولانی مغولستان با اویرات‌ها بر سر راه‌های تجاری با شکست آن‌ها توسط اویرات‌ها در سال ۱۵۳۰ پایان یافت. بابر حاکم تیموری کابل در سال ۱۵۲۶ بیشتر هندوستان را فتح کرد و امپراتوری مغولی گورکانی را تأسیس کرد. امپراتوری مغولی گورکانی در قرن ۱۸ و ۱۹ به چندین ایالت کوچک تقسیم شد و بعداً پایتخت امپراتوری توسط امپراتوری بریتانیا در سال ۱۸۵۸ فتح شد.

💡 اورغنه یا ارغنه (۱ ژانویهٔ ۱۲۰۱ – ۱ ژانویهٔ ۱۲۶۰) خاتون شاهزاده خانم اویرات‌ها امپراتوری مغول و امپراتور خانات جغتای بود. او دختر تورولچی، رئیس اویرات‌ها و چچیخن، دختر چنگیز خان بود. او از سال ۱۲۵۲ تا ۱۲۶۱ به عنوان نایب السلطنه به نام پسر شیرخوار خود خدمت کرد.

💡 در سال ۱۶۸۷ دالای لاما به گالدان لقب بوشوگتو خان را داد و اینگونه جونغارها به رهبری قبایل اویرات دست یافتند. افول خانات جونغار با مرگ گالدان آغاز گرفت و جونغارها در سال ۱۷۵۶ به وسیله دودمان چینگ به زیر کشیده شدند.

💡 اگرچه اویس خان در نهایت تورفان را پایگاه اصلی سکونت خود قرار داد، اما تحت حملات اویرات که قبلاً بشبالیک و قومول را تصرف کرده بودند، مجبور شد این شهر را ترک کند و به ایلیبالیک در دره رود ایلی نقل مکان کند. او دو پسر داشت: یونس خان که در زمان مرگش ۱۳ سال داشت و اسن بوقا خان که کوچکتر بود. او همچنین دارای یک دختر بود که با شاهزاده تیموری عبدالعزیز میرزا پسر الغ بیگ ازدواج کرد.

💡 دیان خان و ملکه وی،ماندوخای، قدرت قبیله اویرات را از بین بردند و سیستم تایشی را که توسط جنگ سالاران محلی و جنگ سالاران خارجی استفاده می‌شد، لغو کردند. پیروزی دیان خان در دالان ترگین مغولان را متحد کرد و هویت آنها را به عنوان مردم چیگیزی محکم کرد. تصمیم وی برای تقسیم مغولستان شرقی، حکومت غیرمتمرکز اما با ثبات را برای یک قرن بر مغولستان ایجاد کرد.