ایمان از نظر لغوی به معنای تصدیق و باور قلبی است و در حوزه مفاهیم دینی، به پذیرش حقیقت و اعتقاد به اصول اساسی مذهب اطلاق میشود. در اصطلاح دینی، ایمان مفهومی جامعتر دارد و تنها به باور ذهنی محدود نمیشود، بلکه شامل اعتقاد قلبی، اقرار زبانی و التزام عملی به اصول عقاید و احکام فرعی دین اسلام است. از این منظر، ایمان مجموعهای هماهنگ از باور، گفتار و رفتار است که تمامی مضامین حقیقی دین را در بر میگیرد و نقش بنیادین در شکلگیری هویت دینی انسان ایفا میکند.
بحث از درجات ایمان و مراتب باور دینی ناظر به این نکته است که ایمان امری ثابت و یکنواخت نیست، بلکه از حیث شدت و ضعف، افزایش و کاهش، دارای مراتب گوناگون است. پذیرش یا رد این دیدگاه، وابسته به تعریفی است که از ایمان ارائه میشود. اگر ایمان را صرفاً علم و معرفت بدانیم یا آن را به معنای تسلیم و پذیرش حق تلقی کنیم، در هر دو صورت میتوان برای آن درجات مختلف قائل شد؛ زیرا علم، معرفت، تسلیم و پذیرش نیز خود دارای مراتب متفاوتاند. آیات متعددی از قرآن کریم بر این حقیقت دلالت دارند؛ از جمله آنجا که خداوند میفرماید: «لِیَزْدادُوا إِیمانًا مَعَ إِیمانِهِمْ»، که به روشنی بر امکان افزایش ایمان تأکید دارد.
بر همین اساس، اندیشه مراتب ایمان در میان متکلمان شیعه امری پذیرفتهشده است، هرچند در بسیاری موارد بهصورت تفصیلی و نظاممند به آن پرداخته نشده است. در روایات اسلامی نیز به درجات ایمان اشاره شده است؛ چنانکه در برخی احادیث، ایمان دارای ده درجه معرفی میشود که مؤمن بهتدریج آنها را طی میکند. در روایتی دیگر، ایمان به هفت بخش تقسیم شده است: نیکی، صدق، یقین، رضا، وفا، علم و بردباری، و برای هر انسان سهمی از این بخشها در نظر گرفته شده است. کسی که همه این صفات را در خود گرد آورد، به مرتبه ایمان کامل دست یافته و نمونهای از مؤمن حقیقی به شمار میآید.
