یک واژهی فارسی با ریشهای عربی است که در زبان فارسی معانی و کاربردهای متنوعی دارد. بهطور کلی، این واژه بهعنوان صفت نسبی به معنای «منسوب به نعمت» به کار میرود و میتواند بر چیزهای نیک، آسایش، مال یا حتی دوست دلالت کند. همچنین در متون کهن، در معنای «نعل کفش» نیز ثبت شده است. در حوزهی تاریخ و فرهنگ ایران، بیشتر به پیروان شاه نعمتالله ولی، عارف و شاعر نامدار سدهی هشتم و نهم هجری، اشاره دارد. این عنوان به کسانی اطلاق میشود که به طریقت تصوف وی وابسته بودند. شهرت این عنوان در تاریخ اجتماعی ایران، بهویژه در قالب رقابتهای گروهی موسوم به «نعمتی و حیدری» برجسته است.
نعمتی و حیدری نام دو فرقهی عوامگرا بودند که در بسیاری از شهرهای ایران پیشینه داشتند. فرقهی نعمتی پیرو شاه نعمتالله ولی و فرقهی حیدری منتسب به شیخ حیدر زاوجی بودند. این دو گروه غالباً به درگیری و نزاع با یکدیگر میپرداختند و نظم شهرها را برهم میزدند. از آن پس، عبارت «نزاع نعمتی و حیدری» در ادبیات فارسی به مثابهی نمادی برای مخاصمات بیپایه و تعصبات کورکورانهی عوامانه به کار میرود، مشابه اصطلاحاتی چون «شیخی و بالاسری».
