واژهٔ اسْرَعُ در زبان عربی اسم تفضیل از ریشهٔ «سَرَعَ» است و به معنای سریعتر یا شتابندهتر میباشد. ریشهٔ این کلمه، «سَرْع» در قرآن کریم بیستوسه بار بهکار رفته و مفهوم اصلی آن «شتاب» و «تندی» است. واژهٔ «سریع» به معنای کسی یا چیزی است که با شتاب عمل میکند، و در تعبیر قرآنی، خداوند «أَسْرَعُ الْحَاسِبین» معرفی شده، یعنی او از همه حسابگران تندکارتر و سریعتر در حساب و جزا است.
صورت جمع واژهٔ «سریع»، «سِراع» است و در برخی آیات، به حالتی اشاره دارد که زمین از زیر پای مردم شکافته میشود و آنان شتابان برمیخیزند؛ این کاربرد نشاندهندهٔ شدت و فوریت در حرکت است. تعبیر «سِراعاً» نیز در نقش حال از ضمیر مجرور آمده و بر سرعت و تندی عمل یا حالت دلالت دارد. چنین ساختهای صرفی در زبان عربی غالباً برای بیان شدت، مبالغه یا مشارکت در عمل استفاده میشوند.
علاوه بر آن، واژهٔ «مُسَارَعَة» به معنای همزمانی یا رقابت در سرعت است و در قرآن بیشتر برای بیان مشارکت در اعمال نیک و مبالغه در خیر و شتاب به سوی آمرزش الهی آمده است. در واقع، این تعبیر تأکید بر کوشش فراوان و تعجیل مؤمنان در نیل به رضای خداوند دارد؛ چنانکه مفهوم ضمنی آن، سرعت همراه با رغبت و امید به فضل الهی است، نه صرف شتاب فیزیکی.
اسرع. [ اَ رَ ] ( ع ن تف ) نعت تفضیلی از سرعت. شتاب تر. بشتاب تر. زودتر. تندتر. تیزتر. چالاک تر. سریعتر. ازرع: و هو اسرع الحاسبین. ( قرآن 62/6 ). علی اسرع الحال.
- امثال:
اسرع غدرةً من الذئب؛ قال فیه بعض الشعراء:
و کنت کذئب السوء اذ قال مرةً
لعمروسة و الذئب غرثان مرمل
اءَ انت التی فی غیر جرم شتمتنی
فقالت متی ذا قال فی عام اول
فقالت ولدت العام بل رُمت غدرةً
فدونک کلنی لاهنا لک مأکل.
اسرع غضباً من فاسیة؛ یعنون الخنفساء لانها اذا حرکت فست و نتنت.
اسرع من الاشارة.
اسرع من البرق.
اسرع من البین.
اسرع من الجواب.
اسرع من الخذروف؛ هو حجر ینقب وسطه فیجعل فیه خیط یلعب به الصبیان اذامدوا الخیط درّ دریراً.
اسرع من الریح.
اسرع من السم الوحی.
اسرع من السیل الی الحدور.
اسرع من الطرف.
اسرع من العیر؛ قالوا ان العیر هیهنا انسان العین سمی عیراً لنتوه و من هذا قولهم فی المثل الاَّخر جاء فلان قبل عیر و ماجری یریدون به السرعة ای قبل لحظة العین.
اسرع من اللمح.
اسرع من الماء الی قراره.
اسرع من المهثهثة و هی النمامة. هذه روایة محمدبن حبیب. و روی ابن الاعرابی المهتهتة بالتاء المعجمة من فوقها بنقطتین و قال هی التی اذا تکلمت قالت هَت هَت. قال حمزة هذا التفسیر غیرمفهوم. قلت قال ابن فارس الهثهثة الاختلاط و الهتهتة صوت البکر و رجل ٌ مهت و هتات ای خفیف کثیرالکلام و کلاهما اعنی التاء و الثاء یدلان علی ما ذهب الیه محمدبن حبیب لان النمامة تخف و تسرع فی نقل الکلام و تخلیطه.
اسرع من النار تدنی من الحلفاء.
اسرع من النار فی یبس العرفج.
اسرع من الید الی الفم.
اسرع من تلمظ الورل و یروی من تلمیظة الورل؛ قالوا هو دابة مثل الضب و اللمظ الاکل و الشرب بطرف الشفه یقال لمظ یلمظ لمظاً و تلمظ ایضاً؛ اذا تتبع بلسانه بقیة الطعام فی فمه او اخرج لسانه فمسح به شفتیه و من روی تلمیظة الورل اراد الکثرة.
اسرع من حلب الشاة.
اسرع من دمعة الخصی.
اسرع من ذی عطس؛ یعنی به العطاس و هذا کما یقال اسرع من رجع العطاس.
اسرع من رجع الصدی.
اسرع من رجع العطاس.
اسرع من شرارة فی قصباء.
اسرع من طرف العین.
اسرع من عدوی الثؤباء؛ و ذلک ان من رأی آخر یتثأب لم یلبث ان یفعل مثل فعله.
(اَ رَ ) [ ع. ] (ص تف. ) ۱ - تندتر، زودتر. ۲ - تندروتر.
۱. سریع تر، تندتر، باشتاب تر.
۲. تیزتر، چالاک تر.
سریع تر، تندتر، تیزتر، باشتاب تر، چالاک تر
( صفت ) ۱ - سریع تر بشتاب تر تندتر رودتر. ۲ - تندرو تر بشتاب رو تر. یا به اسرع اوقات. در زود ترین هنگام.
خون سیاوشان
[ویکی الکتاب] معنی أَسْرَعُ: سریعتر - سریعترین
ریشه کلمه:
سرع (۲۳ بار)
سرعت به معنی شتاب است. سریع: شتابنده. اسرع اسم تفضیل است. بدانید حکم برای او است و او از همه حسابگران تند کارتر است. سراع (به کسر س) جمع سریع است. سراعاً حال از ضمیر مجرور یعنی روزی زمین از بالای آنها شکافته شود و شتابان بر خیزد مثل. مسارعه به معنی مشارکت و تکثیر هر دو آمده است در بیشتر آیات قرآن به معنی تکثیر و مبالغه است مثل آیا گمان میکنند آنچه از مال و پسران به ایشان میدهیم در رساندن خیرات به آنها بیشتر سرعت نشان میدهیم ؟. این هم ظاهراً برای مبالغه است یعنی به سوی آمرزش خدا بیشتر عجله کنید.
تندتر؛ زود
تندرو
