واژه «ارقانیا» در متون جغرافیایی و تاریخی کهن به نامی قدیمی برای دریای خزر اشاره دارد و در منابع مختلف با کاربردهای متفاوت اما با یک معنای مشترک به کار رفته است. این واژه در آثار جغرافیدانان و دانشمندان قدیم مانند بطلمیوس و همچنین در نوشتههای ابوریحان بیرونی ذکر شده و بهعنوان نامی علمی و کلاسیک برای این دریا مورد استفاده قرار گرفته است. در سنتهای جغرافیایی یونانی و اسلامی، دریای خزر با نام «بحر ارقانيا» شناخته میشده و این نام در کنار نامهایی مانند بحر جرجان، بحر آبسکون و دریای مازندران به کار میرفته است. بر اساس گزارشهای تاریخی، بطلمیوس این دریا را «ارقانیا» نامیده و برای آن ابعاد و ویژگیهایی نیز ذکر کرده است که نشاندهنده اهمیت جغرافیایی آن در دانش باستان است. ابوریحان بیرونی نیز در آثار خود به این نام اشاره کرده و توضیح داده است که هرچند این دریا در زمان او به نام خزر شناخته میشده، در منابع قدیمتر با عنوان ارقانیا یاد میشده است. این واژه در واقع بازتابدهنده نامگذاری علمی در سنت جغرافینویسی یونانی است که بعدها وارد متون عربی و فارسی شده است. این نام نشان میدهد که جغرافیدانان قدیم برای دریاها و مناطق طبیعی از نظام نامگذاری متفاوتی نسبت به نامهای محلی استفاده میکردند. در برخی منابع، ارقانیا با منطقه گرگان یا جرجان نیز ارتباط داده شده است، زیرا این ناحیه در کنار دریای خزر قرار داشته است. با گذر زمان، نامهای محلی مانند خزر و مازندران جایگزین این نام شدند و این عنوان بیشتر جنبه تاریخی و کهن خود را حفظ کرد.
ارقانیا
لغت نامه دهخدا
ارقانیا. [ اِ ] ( اِخ ) نام بحر خزر. بحر آبسکون. بحر جرجان. دریای مازندران. و ارسطاطالیس آنرا ارقانیا نامیده. ( معجم البلدان از ابوریحان ) ( تاج العروس از ابوریحان ): ولکن اشتهاره عندنا بالخزر و عندالاوائل بجرجان و سماه بطلمیوس بحر ارقانیا. ( التفهیم عربی ). ولکن [پیش ما ] به خزر معروفست و پیشینگان او را به گرگان دانستند و بطلمیوس او را دریای ارقانیا خواند. ( التفهیم فارسی تألیف بیرونی ص 170 ). بطلمیوس حکیم، بحرخزر را ارقانیا گفته و دور آنرا هزار فرسنگ دانسته. || جرجان. گرگان. رجوع به بحر خزر شود.
