ابن ابی الثلج

ابن ابی الثلج. [ اِ ن ُ اَ بِث ْ ث َ ] ( اِخ ) ابوبکر محمدبن احمدبن محمدبن ابی الثلج الکاتب. متمایل به تشیع و صاحب روایت بسیار از عامه.او مردی دیّن و وَرِع و فاضل بوده و از کتب اوست: سنن الاَّداب علی مذهب العامه. کتاب فضائل الصحابه. کتاب الاختیار من الاساتید. ( از ابن الندیم ). و او از اصحاب محمدبن جریر طبری و از پیروان مذهب او در فقه است.

کتب سنن الاداب علی مذهب العامه فضائل الصحابه از اوست

[ویکی فقه] اِبْن ِ اَبی الثّلْج، نام دو تن از محدثان وابسته به یک خاندان در سده های ۳ و ۴ق /۹ و ۱۰م به نام های ابوبکر یا ابوعبدالله محمد بن عبدالله بن اسماعیل و ابوبکر محمد بن احمد بن محمد بن عبدالله بن اسماعیل، کاتب بغدادی می باشد.
ابوبکر یا ابوعبدالله محمد بن عبدالله بن اسماعیل (د ۲۵۷ق / ۸۷۱م ).
← زندگی
ابوبکر محمد بن احمد بن محمد بن عبدالله بن اسماعیل، کاتب بغدادی (۲۳۸-۳۲۲ق /۸۵۲ -۹۳۴م ).وی نواده ابن ابی الثلج محمد بن عبدالله است و سبب اشتهار وی به کاتب معلوم نیست.
← مذهب
(۱) ابن ابی الثلج، محمد، «تاریخ الائمه» در مجموعه نفیسه، قم، ۱۳۹۶ق. (۲) ابن ابی حاتم، عبدالرحمان، الجرح و التعدیل، حیدرآباد دکن، ۱۳۷۲ق / ۱۹۵۴م. (۳) ابن بابویه، محمد، التوحید، به کوشش هاشم حسینی تهرانی، تهران، ۱۳۹۸ق. (۴) ابن بابویه، محمد، معانی الاخبار، به کوشش علی اکبر غفاری، تهران، ۱۳۷۹ق. (۵) ابن حبان، محمد، الثقات، حیدرآباد دکن، ۱۴۰۳ق /۱۹۸۳م. (۶) ابن شاذان، محمد، مائة منقبة، قم، ۱۴۰۷ق. (۷) ابن طاووس، علی، الیقین، نجف، ۱۳۶۹ق. (۸) ابن ندیم، الفهرست. (۹) بخاری، محمد، الصحیح، بیروت، ۱۴۰۶ق /۱۹۸۶م. (۱۰) خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، قاهره، ۱۳۴۹ق. (۱۱) خطیب بغدادی، احمد، شرف اصحاب الحدیث، به کوشش محمد سعید خطیب اوغلی، آنکارا، ۱۹۷۱م. (۱۲) ذهبی، محمد، تذکرةالحفاظ حیدرآباد دکن، ۱۳۸۸ق /۱۹۶۸م. (۱۳) ذهبی، محمد، سیراعلام النبلاء، به کوشش شعیب الارنؤوط و دیگران، بیروت، ۱۴۰۵ق /۱۹۸۵م. (۱۴) طوسی، محمد، الامالی، بغداد، ۱۳۸۴ق /۱۹۶۴م. (۱۵) طوسی، محمد، الرجال، به کوشش محمد صادق آل بحر العلوم، نجف، ۱۳۸۱ق /۱۹۶۱م. (۱۶) طوسی، محمد، الفهرست، به کوشش محمد صادق آل بحر العلوم، نشریات مکتبة مرتضویه، نجف. (۱۷) مزی، یوسف، تهذیب الکمال، نسخه خطی احمد ثالث، توپکاپی سرای، شم ۶۲۹۶. (۱۸) مفید، محمد، الامالی، به کوشش استاد ولی و غفاری، تهران، ۱۴۰۳ق. (۱۹) نجاشی، احمد، الرجال، قم، ۱۴۰۷ق.
[ویکی اهل البیت] ابْن ِ اَبی الثّلْج، نام دو تن از محدثان وابسته به یک خاندان در سده های 3 و 4ق /9 و 10م است:
[ویکی اهل البیت] ابن ابی الثلج (محمد بن احمد). ابوبکر محمد بن احمد بن محمد بن عبدالله بن اسماعیل (238-322ق )، مشهور به کاتب بغدادی از علمای قرن سوم و چهارم هجری است. از جمله شاگردان وی می توان به قاضی ابوالفرج معافی بن زکریا اشاره کرد.
ابوبکر محمد بن احمد بن محمد بن عبدالله بن اسماعیل، کاتب بغدادی در سال 238 قمری به دنیا آمد. نوادة ابن ابی الثلج محمد بن عبدالله است و سبب اشتهار وی به کاتب معلوم نیست.
او بر مذهب امامیه بود. ابن ندیم (ص 289) او را «خاصی عامی » معرفی کرده و افزوده است که تشیع او بر تسنن غالب است. در عین حال او را در شمار فقهای اصحاب حدیث (از اهل سنت ) دانسته است.
در جای دیگر (ص 292) وی را پیرو مکتب فقهی محمد بن جریر طبری و از اصحاب او شمرده است، اما طوسی (رجال، 502) به صراحت و نجاشی (ص 381) تلویحاً او را امامی دانسته اند. کتاب تاریخ الائمة وی نیز دلالت تام بر این معنی دارد. به هر حال با توجه به مشایخ و آثار ابن ابی الثلج، وی در معارف اهل سنت و تشیع هر دو مطلع بود و در عین اعتقاد به مبانی تشیع و تألیف آثاری در اثبات این مذهب به حدیث و فقه اخباری اهل سنت نیز علاقه مند بود و در این باب به تحصیل و تألیف پرداخت.
این مسأله با عنایت به وضع شیعه در بغداد آن روزگار کاملاً موجه است. با توجه بدانچه گفته شد، ابن ابی الثلج را می توان از پیشگامان مکتب شیعی اخباری بغداد به شمار آورد. وی در نوجوانی روزگار امامت هادی علیه السلام (220-254ق /835 - 868م ) و امام حسن عسکری علیه السلام (254-260ق / 868 -874م ) را درک کرده است. ابن ابی الثلج کثیر الحدیث بوده (ابن ندیم، 289؛ نجاشی، 381) و شاگردش یوسف قوّاس (خطیب، تاریخ، 1/338) و نیز نجاشی (همانجا) او را توثیق کرده اند.
از میان مشایخ وی می توان از نیایش، محمد بن عبدالله، ابوزید عمر ابن شبة، قاسم بن محمد مروزی و ابوعبدالله جعفر بن محمد حسنی نام برد. وی از محمد بن همام اسکافی نیز بهره هایی گرفته است.
راویان و شاگردان بنام وی اینانند: قاضی ابوالفرج معافی بن زکریا، ابوالحسن دارقطنی، ابوحفص بن شاهین، ابوبکر دوری و ابوالمفضل شیبانی.
نجاشی کتابی به نام تاریخ الائمة به وی نسبت می دهد. این کتاب در مجموعه ای با عنوان مجموعه نفیسه در قم، 1396 ق به چاپ رسیده است، سند روایت آن در اجازات به تصریح آیت الله مرعشی در مقدمة همین مجموعه سندی متصل است. این آثار نیز منسوب به اوست:
[ویکی اهل البیت] ابن ابی الثلج (محمد بن عبدالله). این صفحه مدخلی از دائرة المعارف بزرگ اسلامی است
ابوبکر یا ابوعبدالله محمد بن عبدالله بن اسماعیل (د 257ق / 871م ). وی در بغداد می زیست، لیکن اصل او از ری بود و به روایتی مدتی نیز در آنجا اقامت داشته است (ابن حبان، 9/135؛ خطیب، تاریخ، 5/426).
ابوبکر از جمع کثیری از مشایخ بغداد همچون حسن بن موسی اشیب، علی بن حفض مدائنی، و عبدالرحمان بن غزوان قراد و جز آنان حدیث شنید. مزّی فهرستی از مشایخ وی را آورده است (16/351). ذهبی شبابة (ابن سوار فزاری ) را نیز از جملة مشایخ وی یاد کرده است ( سیر، 7/358). وی از یاران احمد بن حنبل نیز بوده است، (خطیب، شرف، 85 -86؛ مزی، همانجا). در میان راویان و شاگردان او نام محدثان بنامی چون بخاری، ترمذی، ابن ابی داوود، ابن ابی حاتم و ابن خزیمه به چشم می خورد (خطیب، تاریخ، 5/426؛ مزی، همانجا). با بررسی مشایخ و شاگردان ابوبکر می توان دریافت که وی در طبقة یحیی ابن معین (د 233ق )، ابوبکر بن ابی شیبة (د 235ق )، اسحاق بن راهویه (د 238ق ) و احمد بن حنبل (د 241ق ) بوده و بر معاصران خود تقدم طبقه داشته است. به عنوان نمونه بخاری که در 194ق /810م متولد شده، در 205ق آغاز به استماع حدیث کرده و در 256ق وفات یافته (نک: ذهبی، تذکره، 2/555 -556)، در طبقة بعد از وی قرار داشته است. وی نه تنها از راویان ابوبکر است، بلکه از برخی مشایخ او نیز مانند قراد با واسطه روایت می کند (نک: بخاری، 7/83). ابن حبان (9/135) ابوبکر را در زمرة ثقات آورده و ابن ابی حاتم (3 (2)/294) نیز او را صدوق خوانده است. بخاری در صحیح از وی نقل حدیث کرده است (نک: خطیب، تاریخ، 5/426).
اگرچه تألیقی به ابوبکر نسبت داده نشده، اما با توجه به رواج مسندنویسی در میان رجال هم طبقه او می توان احتمال داد که وی نیز مسندی گردآورده باشد که از میان رفته است.

💡 در مورد تاریخ درگذشت صادق، علمای شیعی از قبیل شیخ کلینی و ابن ابی الثلج و علمای اهل سنت از قبیل ابونعیم فضل بن دکین، خلیفه بن خیاط، محمد بن عمر واقدی و ابوالحسن مدائنی به اتفاق سال ۱۴۸ ه‍.ق را سال درگذشت صادق ذکر کرده‌اند؛ اما در روز و ماه آن اختلاف نظر وجود دارد. منابع قدیمی‌تر، ماه شوال را و منابع متاخر، نیمه رجب را به عنوان ماه درگذشت صادق گزارش کرده‌اند. در تقویم کنونی شیعه، ۲۵ شوال به عنوان روز درگذشت صادق ثبت شده‌است. به گزارش طباطبایی در کتاب شیعه در اسلام، با شنیدن خبر مرگ صادق، منصور قصد نمود تا به امامت امامان شیعه خاتمه دهد؛ بر همین اساس‌نامه‌ای به حاکم مدینه نوشت و از او خواست به خانهٔ صادق برود تا وصیت‌نامه‌اش را مطالعه نماید و هر که در آن وصیت، به عنوان جانشینش ذکر شده‌است گردن بزند. اما حاکم مدینه با خواندن وصیت‌نامه مشاهده کرد که صادق چهار نفر را به جانشینی خویش انتخاب کرده‌است؛ خلیفه وقت، حاکم مدینه، عبدالله افطح — بزرگ‌ترین فرزند صادق — و فرزند کوچکترش موسی کاظم.

💡 ابوبکر محمد بن احمد بن محمد بن عبدالله بن اسماعیل، کاتب بغدادی (۲۳۸–۳۲۲ق/۸۵۲–۹۳۴م) مشهور به ابن ابی الثلج، یکی از دانشمندان مسلمان علم تاریخ و حدیث است. در مذهب وی اختلاف است؛ وی به سال ۲۳۷ ه‍.ق به دنیا آمده‌است. گروهی او را امامی و شیعه و گروه دیگر او را عامی و اهل سنت می‌دانند. با این وجود، وی در هر دو مذهب، صاحب نام بوده‌است. از وی آثاری در زمینه فقه اخباری اهل سنت وجود دارد و آثاری نیز در تاریخ امامان شیعه و اثبات اعتقادات مذهب تشیع نگاشته‌است. وی در منابع روایی شیعه نیز مورد وثوق قرار گرفته‌است و روایاتی را از یوسف قواس نقل کرده‌است. او در دوران نوجوانی، علی النقی و حسن عسکری –دو تن از امامان شیعه را- درک کرده‌است. در تاریخ وفات وی آورده‌اند که به سال ۳۲۲ ه‍.ق از دنیا رفته‌است اما گروهی ۳۲۳ و ۳۲۵ را نیز سال وفات وی دانسته‌اند. پدر بزرگ وی از جمله راویان حدیث اهل سنت است که در صحیح بخاری از وی نقل روایت شده‌است.