نخستین تألیفات حدیثی، «صحیفه»هایی بودند که به برخی از اصحاب پیامبر (ص) و همچنین تابعین در قرن دوم نسبت داده شدهاند. این نوشتهها ساختاری منظم و باببندیشده نداشتند و صرفاً با هدف حفظ و مراجعه شخصی گردآوری میشدند. درواقع، این مجموعهها را میتوان نقطهی آغازین حرکت بهسوی تدوین حدیث دانست که بعدها زمینه را برای انواع پیشرفتهتر فراهم کرد.
در قرن دوم، اتباع تابعین نخستین مجموعههای حدیثی را به معنای واقعی و ساختاریافته پدید آوردند. این تألیفات با عناوینی چون «موطأ»، «مصنف»، و گاه موضوعاتی خاص مانند «جهاد»، «زهد» و «مغازی و سیر» شکل گرفت. ویژگی مهم این آثار آن بود که احادیث متناسب با یک موضوع، در بابی خاص گرد میآمد و درنهایت همهی ابواب در تألیفی واحد سامان مییافت؛ امری که در صحیفههای قرن اول اثری از آن دیده نمیشد.
انواع تألیفات حدیثی برحسب نیازهای علمی و اجتماعی و نیز انباشت تجربهی محدثان و دیگر عالمان اسلامی، بهتدریج تکامل یافت. از ترکیب، شرح، تکمیل و استدراک انواع پیشین، گونههای جدیدتری پدید آمد که هر یک در گسترش و نظاممندسازی دانش حدیث نقشی اساسی ایفا کردند. این روند تدریجی نشاندهندهی پویایی جریان تألیف در حوزهی حدیث و تطبیق آن با ضرورتهای هر دوره است.
