اختلاف روایات

[ویکی فقه] یکی از شاخه های فقه الحدیث، شناخت تعارض اخبار و اختلاف روایات است. بسیاری از آرای گوناگون، ریشه در اختلاف احادیث دارد. دانستن اسباب اختلاف و راه علاج آن، در وحدت آرا و نزدیک شدن به صواب و حقیقت، بسی مؤثر است و پیشینیان، تبحر در آن را نشانه رسیدن به مرتبت اجتهاد و جواز نشستن بر مسند فتوا می دانستند. شاطبی گفته است: من لم یعرف مواضع الاختلاف لم یبلغ درجة الاجتهاد؛ آنکه ریشه های اختلاف را نداند، به مرتبه اجتهاد نرسیده است.و نیز گفته اند: لا ینبغی لمن لایعرف الاختلاف ان یفتی؛ سزاوار نیست آنکه اختلاف را نمی داند، فتوا دهد.
برخی از فقیهان شیعی بر این باورند که: مهم ترین بحث تعارض ادله، مسئله اسباب اختلاف حدیث است؛ چرا که اگر فقیه بر این اسباب احاطه پیدا کند، خواهد توانست میان اخبار مختلف، جمع عرفی برقرار کند و نیازمند مراجعه به روایات علاجیه نخواهد بود. اختلاف اخبار همیشه از اسباب طعن نحله ها و فرقه های مذهبی بر یکدیگر بوده است. ابن قتیبه در برابر طعن متکلمان و طرح اختلاف اخبار و تضاد آن، «تاویل مختلف الحدیث» را می نگارد و بدان پاسخ می گوید. دیگران نیز با همین انگیزه، دست به تالیف زده اند. از آنجا که این مسئله نتایج کلامی و فقهی بسیار دارد، از دوره های آغازین تاریخ اسلام، دغدغه ذهنی محدثان و متکلمان و فقیهان بوده است و برای حل آن، گفتگوها، پرسش و پاسخ ها و نوشته های فراوان عرضه داشته اند.
مولفان مختلف الحدیث شیعه
نگاهی به پیشینه این موضوع، میزان اهتمام عالمان مسلمان را بدان نشان می دهد. در کتب حدیث شیعه به عناوین ابوابی از این دست برمی خوریم: اختلاف الحدیث، وجوب الجمع بین الاحادیث المختلفة و کیفیة العمل بها، علل اختلاف الاخبار و کیفیة الجمع بینها، و.... چنین عناوینی، نشان دهنده مطرح بودن جدی مسئله تعارض اخبار در قرون نخستین تاریخ اسلام است. عالمان شیعی، از همان زمان، دست به تحریر نوشته هایی در این زمینه برده اند:۱ـ یونس بن عبدالرحمان (ق۲)، ۲ـ محمد بن ابی عمیر (م۲۱۷ق)، ۳ـ و احمد بن محمد بن خالد برقی (م۲۸۰ق)، که هر یک کتبی با عنوان «کتاب اختلاف الحدیث» تالیف کرده اند.۴ـ عبدالله بن جعفر حمیری (ح۲۹۰ق)، ۵ ـ محمد بن احمد بن داود (م۳۶۸ق)، که هر یک با عنوان «کتاب الحدیثین المختلفین» دست به نگارش زده اند.۶ـ سید رضی (م۴۱۳ق) کتاب «جواب المسائل فی اختلاف الاخبار» را تحریر کرده است.۷ـ احمد بن عبدالواحد بن احمد البزاز (ق۵) نیز «کتاب الحدیثین المختلفین» تالیف کرده است. ۸ ـ گسترده ترین تالیف محدثان شیعی، «الاستبصار فی ما اختلف من الاخبار» نوشته شیخ طوسی (۳۸۵ـ۴۶۰ق) است.۹ـ وحید بهبهانی (م۱۳۰۵ق) کتاب «الجمع بین الاخبار المتعارضة» را تالیف کرده است. با اسف فراوان، بجز «استبصار»، نشانی از سایر نوشته ها در دست نیست.
مولفان مختلف الحدیث اهل سنت
عالمان اهل سنت نیز از اوائل قرن سوم، دست به نگارش در این موضوع زده اند:۱ـ ابن ادریس شافعی (م۲۰۴ق) کتاب «اختلاف الحدیث» را تالیف کرد.این کتاب، بارها به طبع رسیده و تحقیق های متعددی از آن، در دسترس است: الف. اختلاف الحدیث، تحقیق: احمد عبدالعزیز، دارالکتب العلمیة، ۱۴۰۶ق. ب. اختلاف الحدیث، اشراف: مکتب البحوث و الدراسات، دارالفکر. ج. اختلاف الحدیث، تحقیق: عامر احمد حمید، مؤسسة الکتب الثقافیة. د. اختلاف الحدیث، تحقیق: ابراهیم الصبیحی (رسالة ماجیستر)، الریاض، جامعة الامام محمد بن سعود، ۱۴۰۰ق.۲ـ ابن قتیبه دینوری (م۲۷۶ق) «تاویل مختلف الحدیث» را نوشت.این کتاب نیز با تحقیق های متعدد به طبع رسیده است:الف. تاویل مختلف الحدیث، دارالکتاب العربی، بیروت، ۱۳۹۰ق و مکتبة المتنبی، قاهرة، ۱۴۰۰ق. ب. تاویل مختلف الحدیث، صححه و نقحه: اسماعیل الخطیب الاشعری، مکتبة المعارف، طائف، ۱۴۰۰ق. ج. تاویل مختلف الحدیث، تحقیق: سید احمد صقر، داراحیاء الکتب العربیة، قاهرة، ۱۳۷۸ق. د. تاویل مختلف الحدیث، تصحیح و ضبط: محمد زهری النجار، الدار القومیة للطباعة والنشر، قاهرة، ۱۳۸۶ق. هـ. تاویل مختلف الحدیث، تحقیق: عبدالقادر احمد عطا، دارالکتب الاسلامیة، قاهرة، ۱۴۰۲ق و مؤسسة الکتب الثقافیة. و. تاویل مختلف الحدیث، تصحیح: محمود شکری الآلوسی (بغداد) ـ محمود شابندرزاده (قاهرة)، مطبعة کردستان العلمیة، ۱۳۳۶ق. ز. تاویل مختلف الحدیث، عالم الکتب.ح. تاویل مختلف الحدیث، دارالجیل..۳ـ ابن جریر طبری (م۳۱۰ق) «تهذیب الآثار» را به قلم آورد.این کتاب نیز بارها تحقیق و منتشر شده است:الف. تهذیب الآثار، تحقیق: محمود محمد شاکر، القاهرة، مطبعة الهدی، ۱۴۰۳ق. ب. تهذیب الآثار، تحقیق: ناصر بن سعد الرشید و عبدالقیوم عبد رب النبی، مکة، مطابع الصفا، ۱۴۰۶ق.۴ ـ ابو جعفر الطحاوی (م۳۲۱ق) دو کتاب «شرح معانی الآثار»و «مشکل الآثار»را نگاشت.این کتاب نیز بارها تحقیق شده و به طبع رسیده است:الف: شرح معانی الآثار، تصحیح: حمیدالدین الفیض آبادی، کلکتة، المطبعة الاسلامیة، ۱۳۷۵ق. ب. شرح معانی الآثار، تحقیق: محمد زهری النجار ـ محمد سیدجادالحق، القاهرة، مطبعة الانوار المحمدیة، ۱۳۸۹ق و بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۰۷ق.۵- «مشکل الآثار» ۶ـ ابن بشرآمدی (م۳۷۰ق) «المؤتلف و المختلف» را نوشت.این کتاب در قاهره، به سال۱۳۸۱قمری در ۳۰۶ صفحه به طبع رسیده است.۷ـ ابن فورک (م۴۰۶ق) «مشکل الحدیث و بیانه» را نوشت.این کتاب نیز چند بار تحقیق و چاپ شده است: الف. مشکل الحدیث و بیانه، حیدرآباد دکن، مطبعة جمعیة دائرة المعارف العثمانیة، ۱۳۶۲ق. ب. مشکل الحدیث و بیانه، تحقیق: عبدالمعطی امین قلعه چی، حلب، دارالوعی، ۱۴۰۲ق. ج. مشکل الحدیث و بیانه، تحقیق: موسی محمد علی، القاهرة، دارالکتب الحدیثة، ۱۳۹۹ق.۸ ـ خطیب بغدادی (م۴۶۳ق) «غنیة الملتمس و ایضاح الملتبس» را تالیف نمود.این کتاب نیز تحقیق شده و به طبع رسیده است: الف. غنیة الملتمس، تحقیق: عبدالرحمان بن محمد اشرف (رسالة ماجیستر)، الریاض، جامعة الامام محمد بن سعود (کلیة اصول الدین)، ۱۴۰۳ق. ب. غنیة الملتمس، تحقیق: نظر محمد الفاریابی، الریاض، مکتبة الکویت، ۱۴۱۳ق.۹ـ ابن جوزی (م۵۹۷ق) «التحقیق فی اختلاف الحدیث» را سامان داد.این کتاب به تحقیق محمد حامد الفقی در قاهره، در مطبعة السنة المحمدیة، به سال ۱۳۷۳ق، به طبع رسیده است.۱۰ـ عبدالله بن علی النجدی (م۱۳۵۳ق) کتاب «مشکلات الاحادیث و بیانها» را تحریر کرد.این کتاب نیز در قاهره (مطبعة الرحمانیة، ۱۳۵۳ق) و بیروت (دارالقلم، ۱۴۰۵ق) به طبع رسیده است.بجز اینها تحقیقات دیگری نیز در سالهای اخیر انجام یافته است.
اسباب تعارض نزد شهید صدر
...

💡 در این اثر همچون تهذیب الاحکام، اسناد روایات به استثنای آخرین راوی، حذف شده‌اند و طوسی در بخشی از کتاب با عنوان مشیخه، طریقه وصل خویش به راوی را گزارش کرده‌است. از این رو کتاب استبصار به جهت تنظیم شدن ابوابش بر طبق کتاب المقنعه شیخ مفید، حذف اسناد روایات و تدارک آنها در مشیخه و کوشش برای رفع تعارض میان روایات و ارائه جمع آنها با کتاب تهذیب الاحکام، شباهت دارد. تفاوت میان استبصار و تهذیب از جهت ذکر کامل روایات مخالف و عدم ذکر روایات موافق به صورت کامل است. از آنجا که کتاب استبصار، به صورت مفصل‌تری به رفع اختلاف روایات پرداخته‌است، نسبت به کتاب تهذیب الاحکام، کتابی اصولی‌تر جلوه می‌کند و از این رو، آن را برای خواص عالمان، مفیدتر دانسته‌اند. با این وجود که نویسنده، استبصار را با اتکا بر کتاب تهذیب نگاشته‌است، اما استبصار از جهت هدف کلی نگارش، باب‌بندی و شیوه ترتیب احادیث با تهذیب متفاوت است. از همین رو، شیخ طوسی در الفهرست و همچنین نجاشی - عالم هم عصر او - این کتاب را مستقل از تهذیب گزارش کرده‌اند.

💡 تعداد آیات قرآن از مسائل مورد اختلاف میان قراء صدر اسلام بوده‌است: قراءِ مدینه دو رقم ۶ هزار و ۲۱۴را به دست داده‌اند، قراء مکه شمار آیات را ۶۲۱۹، قراء شام ۶۲۲۵ و قراء بصره ۶۰۲۴ و قراء کوفه ۶۲۳۶ گفته‌اند. مهم‌ترین علت اختلاف در شمارش آیات قرآن این است که محمد به منظور آگاه ساختن مردم به تمام شدن آیه، در انتهای آیه وقف می‌کرد، ولی گاهی به علت پیوستگی مطلب، آن دو را به همدیگر وصل می‌کرد و بدون وقف ادامه می‌داد. در نتیجه این توهم در مردم پدید آمد که این وصل، علامت انقطاع و تمام شدن آیه نیست؛ و در تعداد آیات قرآن روایات و نظرها مختلف شد، و هر فرقه و گروهی بر حسب روایاتی که در نظر آن‌ها بر دیگر روایات برتری داشت عدد خاصی را ذکر کردند، تا این که همین اختلاف روایات باعث به وجود آمدن عددهای مختلف مکی، مدنی، کوفی، بصری و شامی در شمار آیات قرآن گردید.