ابوالعباس احمد بن محمد بن سعید همدانی، مشهور به ابن عقده، از محدثان بزرگ شیعه است که در روز پانزدهم محرم سال ۲۴۹ هجری قمری (۱۰ فوریه ۸۶۳ میلادی) درگذشت و در روز هفتم ذیقعده ۳۳۲ق (۱ ژوئیه ۹۴۴م) وفات یافت. لقب «عقده» که به وی نسبت داده شده، اشاره به پدرش دارد که از وراقان و معلمان نامآور کوفه بوده است. خاندان ابن عقده از طریق ولاء و عتق با بنی هاشم، بهویژه شاخه عباسی آن، و همچنین با قبیله همدان، شاخه سبیع، خویشاوند بوده و همین ارتباطات سبب شهرت او به «همدانی» شده است. او در طول زندگی علمی خود تأثیر بسزایی بر نقل و ضبط احادیث شیعه داشته و جایگاه برجستهای در تاریخ علوم حدیث یافته است.
بیشتر عمر خود را در شهر کوفه سپری کرد و بنا به گفته شاگردش، ابن جعابی، تنها سه سفر به بغداد داشته است. نخستین سفر او به بغداد احتمالاً در فاصله سالهای ۲۶۶ تا ۲۷۱ هجری قمری رخ داده است. این سفر پیش از سال ۲۷۲ق بوده، زیرا در آن زمان وی از علی بن داوود قنطری استماع حدیث کرده بود. اطلاعات موجود نشان میدهد که برخی از استماعات او در سالهای ۲۶۲ تا ۲۶۶ق و ۲۷۱ تا ۲۷۷ق انجام شده که بنا بر شواهد خارجی، احتمالاً در کوفه صورت گرفتهاند.
دومین سفر وی به بغداد پیش از سال ۳۰۶ق بوده است، زیرا در این سفر از احمد بن یحیی صوفی (درگذشته ۳۰۶ق) حدیث نقل کرده است. این امر با گزارش ابن جعابی درباره سفر دوم سازگار است و مشخص میکند که سفر دوم پیش از سال ۳۱۸ق و وفات یحیی بن صاعد پایان یافته و ابن عقده پس از آن به کوفه بازگشته است. درباره سومین سفر او، تنها میدانیم که در سال ۳۳۰ق، ابن عقده در جامع رصافه و مسجد براثا حدیث گفته است. خطیب نیز اشاره دارد که این سفر در اواخر عمر او انجام شده و چندی پس از بازگشت به کوفه، وفات یافته است.
