بحیرای راهب

[ویکی فقه] بحیرای راهب از جمله مومنان اهل کتاب بود و چند آیه از قرآن در شأن ایشان نازل شده است.
ذیل چند آیه از بحیرای راهب نام برده شده و نزول آن ها در شأن گروهی از مؤمنان اهل کتاب از جمله وی دانسته شده است. در این باره عبارات مفسران گوناگون است و از بحیرای راهب، بحیرا و همراهان وی، ۸ نفر از راهبان شام از جمله بحیرا و در مواردی در کنار جمعی از دانشمندان یهود مسلمان شده از بحیرای راهب نیز یاد شده است. از نوع تعبیر برخی مفسران بر می آید که تلقی آنان از بحیرای راهب (دست کم در ذیل بعضی از آیات) همان بحیرای راهب معروف است که در منطقه بُصرای شام پیامبر را در نوجوانی (۹ یا ۱۲ سالگی) همراه با عمویش ابوطالب که در یک کاروان تجاری عازم شام بود، ملاقات کرده است.
تشابه اسمی بحیرای راهب در روایات
مّا تلقی برخی سیره نگاران از مجموع روایات اسلامی این است که دو بحیرای راهب وجود داشته است:یکی بحیرای راهبِ معروف که جز روایتی مبهم و مرسل و در عین حال متهم به جعل و دارای ضعف متن گزارشی از حال وی در دست نیست.دیگری یکی از ۸ مسیحی شامی است که در سال ششم هجری و پس از فتح خیبر همراه با جعفر بن ابی طالب به مدینه آمده، بر پیامبر وارد شدند و به نظر می رسد تلقی برخی مفسران از بحیرای راهب در روایات شأن نزول نادرست است و بر فرض پذیرش روایت ملاقات وی با پیامبر در نوجوانی، بعید است وی تا سالهای پس از هجرت زنده بوده باشد بنابراین مراد از بحیرا در روایات شأن نزول یکی از ۸ نفر مسیحی شامی است. درباره این ۸ نفر نیز جز آن که در چند روایت شأن نزولی به صورت مبهم از آن ها یاد شده و برخی تنها به نام آن ها تصریح کرده اند هیچ اطلاعی در دست نیست.
شأن نزول آیه ۵۲ - ۵۴ سوره قصص
ماوردی در شأن نزول آیات ۵۲ ۵۴ قصص آن ۸ نفر را چنین یاد می کند:بحیرا، ابرهه، اشراف، عامر، ایمن، ادریس، نافع و تمیم. قرطبی در نقل دیگری که در ذیل آیه ۸۲ مائده (مائده: ۸۲)آورده، از سه نام ثُمامه، قُثَم و درید به جای عامر، نافع و تمیم یاد کرده است. ابن اثیر نیز در اُسد الغابه با تردید از مقاتل یا فردی دیگر، آن ۸ نفر را نام برده و به جای عامر از تمّام یاد کرده است.
روایات شأن نزول
...
[ویکی اهل البیت] بَحِیرای راهب. این صفحه مدخلی از دائرة المعارف قرآن کریم است
ذیل چند آیه از بحیرای راهب نام برده شده و نزول آنها در شأن گروهی از مؤمنان اهل کتاب از جمله وی دانسته شده است. در این باره عبارات مفسران گوناگون است و از بحیرای راهب، بحیرا و همراهان وی 8 نفر از راهبان شام از جمله بحیرا و در مواردی در کنار جمعی از دانشمندان یهود مسلمان شده از بحیرای راهب نیز یاد شده است.
از نوع تعبیر برخی مفسران برمی آید که تلقی آنان از بحیرای راهب (دست کم در ذیل بعضی از آیات) همان بحیرای راهب معروف است که در منطقه بُصرای شام پیامبر را در نوجوانی (9 یا 12 سالگی) همراه با عمویش ابوطالب که در یک کاروان تجاری عازم شام بود، ملاقات کرده است.
اما تلقی برخی سیره نگاران از مجموع روایات اسلامی این است که دو بحیرای راهب وجود داشته است: یکی بحیرای راهبِ معروف که جز روایتی مبهم و مرسل و در عین حال متهم به جعل و دارای ضعف متن، گزارشی از حال وی در دست نیست.
دیگری یکی از 8 مسیحی شامی است که در سال ششم هجری و پس از فتح خیبر همراه با جعفر بن ابی طالب به مدینه آمده، بر پیامبر وارد شدند و به نظر می رسد تلقی برخی مفسران از بحیرای راهب در روایات شأن نزول نادرست است و بر فرض پذیرش روایت ملاقات وی با پیامبر در نوجوانی، بعید است وی تا سالهای پس از هجرت زنده بوده باشد، بنابراین مراد از بحیرا در روایات شأن نزول یکی از 8 نفر مسیحی شامی است. درباره این 8 نفر نیز جز آن که در چند روایت شأن نزولی به صورت مبهم از آنها یاد شده و برخی تنها به نام آنها تصریح کرده اند هیچ اطلاعی در دست نیست.
ماوردی در شأن نزول آیات 52 ـ 54 سوره قصص/28 آن 8 نفر را چنین یاد می کند: بحیرا، ابرهه، اشراف، عامر، ایمن، ادریس، نافع و تمیم. قرطبی در نقل دیگری که در ذیل آیه 82 سوره مائده/ 5 آورده، از سه نام ثُمامه، قُثَم و درید به جای عامر، نافع و تمیم یاد کرده است.

💡 از ابوطالب در منابع ادبی مختلفی یاد شده‌است. از میان شاعران معروف، نظام استرآبادی، الهامی کرمانشاهی، ملک الشعرای بهار، سلیمی تونی، غیاث شیرازی، فدایی، مولوی، نظامی گنجوی و… از ابوطالب در مضمون شعرهای خود استفاده کرده‌اند. پذیرش کفالت محمد، ماجرای بحیرای راهب، پدر بودن برای علی بن ابی‌طالب، ازدواج محمد، شعب ابوطالب و درگذشت او نیز از ماجراهای مورد توجه منابع ادبی است. با این وجود، منابع کهن ادبی، ابوطالب به عنوان شخصیتی مستقل مورد توجه شاعران و نویسندگان قرار نگرفته‌است و همواره در بطن یک واقعه تاریخی از او سخن به میان آمده‌است؛ از همین روست که اشعار مربوط به ابوطالب در منظومه‌های تاریخی جای گرفته‌اند. در میان اشعار فارسی از ابوطالب در رجزهای علی بن ابی‌طالب یاد شده و او به عنوان بزرگ قریش و حامی پیامبر اسلام مورد توجه قرار گرفته‌است. در این خصوص در همایون‌نامه آمده‌است:

💡 از قدیمی‌ترین تصاویر می‌توان به نسخه‌های متعدد از کتاب جامع‌التواریخ رشیدالدین اشاره کرد که در میان ۸ نگاره‌ای که در نسخه دانشگاه ادینبورگ از این اثر موجود است، موضوعات زندگی محمد همچون تولد او (در میان فرشتگان)، بحیرای راهب، دریافت وحی از جبرئیل، نزول کتاب آسمانی و به روایتی معراج محمد از اهمیت شایانی برخوردار است. در تمام این نگاره‌ها، محمد با سیمایی آرام و متفکرانه بدون پوشش بر صورت یا هاله‌ای بر دور سر و با قامتی لاغر و بلند مصور شده‌است و همانند دیگر اشخاص صحنه نقاشی شده، با پوشش و چهره‌نگاری رایج و متناسب با مکتب شهری و به نوعی فاقد شخصیت فردی نمایان شده‌است.