کتاب القضاء و القدر اثر ابوبکر احمد بن حسین بیهقی، از جمله منابع مهم کلامی قرن پنجم هجری است که به زبان عربی تألیف شده است. بیهقی که به مذهب اشعری منتسب بوده، انگیزه اصلی خود از نگارش این اثر را اثبات مبانی اعتقادی خود در خصوص جبر و اختیار، بهویژه با هدف دفاع از دیدگاههای کلامی خود در مواجهه با مسائل مربوط به قضا و قدر، قرار داده است. محقق این اثر، محمد بن عبدالله آلعامر، از علمای مدینه، در مقدمه مفصلی، به معرفی بیهقی، تبار او، و مهمتر از آن، تشریح دقیق مشرب فکری و مذهبی وی پرداخته است. فصل اول مقدمه ایشان به طور کامل بر شناخت بیهقی، شامل ذکر نام و نسب، تاریخ ولادت و وفات او، اختصاص یافته است تا زمینهای برای درک بهتر دیدگاههای مطرح شده در متن اصلی فراهم آید.
در مقابل، کتاب القضاء و القدر منسوب به امام فخر رازی، در قرن ششم هجری به زبان عربی نگاشته شده و به طور مستقیم به مسئله جبر و اختیار میپردازد. فخر رازی در مقدمه کتاب، بر عظمت و جایگاه والای این اثر تأکید میکند و ادعا میکند که تمامی جوانب لازم برای فهم مبحث قضا و قدر در آن گرد آمده است. با این حال، نکتهای مهم در باب انتساب و ساختار این کتاب وجود دارد: این اثر در واقع بخشی مستقل نیست، بلکه به احتمال قوی، فصل نهم از مجموعه عظیم المطالب العالیة فخر رازی است که تحت عنوان خلق الافعال به چاپ رسیده است. این امر نشان میدهد که مباحث قضا و قدر نزد فخر رازی، یک جزء لاینفک از نظام فلسفی و کلامی جامع او بوده است.
این کتابهای کلامی، به ویژه بخش فخر رازی، به تحلیل عمیق مبانی اعتقادی و کلامی پیرامون خلق افعال انسان میپردازند. امام رازی در این اثر، دیدگاههای دانشمندان اسلامی در باب خلق افعال را به تفصیل شرح داده و نظریات آنان را در چهار دسته اصلی طبقهبندی میکند. این رویکرد نشاندهنده تلاش جامع فخر رازی برای بررسی سیر تاریخی و کلامی این موضوع پیچیده است. همچنین لازم به ذکر است که بخشهای دیگر کتاب «المطالب العالیة»، مانند کتاب «النبوات»، گاهی به اشتباه به عنوان آثاری مستقل از فخر رازی تلقی میشوند، در حالی که آنها نیز جلدهای مجزایی از همان اثر بزرگ کلامی-فلسفی هستند.
