اهل قدر

اهل قَدَر، با تلفظ صحیح «أهْلُ القَدَر»، عنوانی است که در کلام اسلامی به طرفداران مکتب قَدَریه اشاره دارد. این اصطلاح، از ریشهٔ عربی «ق د ر» گرفته شده و به باور به مفهوم قضا و قدر و اختیار انسان مربوط می‌شود. بر اساس منابع اسلامی، این گروه نخستین جریان فکری بودند که مسئلهٔ جبر و اختیار را به صورت جدی در مباحث کلامی مطرح کردند.

مکتب قَدَریه در تقابل با جبریه شکل گرفت و طرفداران آن بر این اعتقاد بودند که انسان فاعل حقیقی افعال خویش است و مشیت الهی، اختیار او را نفی نمی‌کند. آنان با استناد به آیات قرآن که بر مسئولیت انسان تأکید دارد، استدلال می‌کردند که اگر فعل انسان مجبورانه باشد، تکلیف و ثواب و عقاب معنا نخواهد داشت. البته در میان خود قدریه نیز تفاوت‌های دیدگاه وجود داشت و برخی قایل به قدر متوسّط بودند.

این جریان فکری، بعدها و به ویژه در سده‌های دوم و سوم هجری، زمینه‌ساز شکل‌گیری مباحث عمیق تر در مدرسه‌های کلامی معتزله و اشاعره شد. با این حال، عنوان «قَدَریه» در برخی روایات و متون متأخر، گاه با بار معنایی منفی و به عنوان گروهی که قدر الهی را انکار می‌کنند، به کار رفته است. مطالعهٔ تاریخچهٔ این مکتب، برای درگیری تحوّلات اندیشهٔ اسلامی در باب عدل الهی و آزادی اراده، امری ضروری است.