شیخ حیدر که گاهی با عنوان «سلطان حیدر» نیز یاد میشود، پنجمین شیخ طریقت صفوی و پدر شاه اسماعیل صفوی، بنیانگذار سلسله صفوی در ایران بود. پدرش شیخ جنید صفوی و مادرش خدیجه بیگم، خواهر اوزون حسن آققوینلو بود. حیدر اندکی پس از کشته شدن پدرش در جمادیالآخره ۸۶۴ق در آمِد (دیاربکر کنونی) متولد شد.
وی در دربار جدّ مادری خود، اوزون حسن آققوینلو، رشد کرد و دختر اوزون حسن، حلیمه بیگم آغا، به عقد او درآمد. او در سن حدود ده سالگی، به عنوان مرشد طریقت صفوی و رئیس خانقاه اردبیل منصوب شد و این مقام باعث شد که بسیاری از مریدان از مناطق مختلف، از جمله آناتولی و طالش، به اردبیل بیایند. حمایت اوزون حسن از او نقش مهمی در رونق خانقاه و افزایش نفوذ طریقت صفوی داشت.
شیخ حیدر با سپاهی از مریدان خود به جنگ فرخ یسار، پادشاه شروان که قاتل پدرش بود، رفت، اما سلطان یعقوب بیگ ترکمان به کمک فرخ یسار شتافت و شیخ حیدر در این جنگ کشته شد. او ایده کلاه دوازده ترک قزلباشان، معروف به «تاج حیدری»، را نیز بنیان گذاشت که یادگار او در سنت قزلباشان باقی مانده است.
شیخ حیدر (۸۶۴ ـ۸۹۳ق)
(یا: سلطان حیدر) مرشد و پیشوای فرقۀ قزلباش صفویه. پسر و جانشین شیخ جنید و نوادۀ شیخ صفی الدین اردبیلی بود که در دربار جدّ مادری خود اوزون حسن آق قویونلو رشد کرد و دختر اوزون حسن را به زنی گرفت، مانند پدر درپی نفوذ معنوی و قدرت دنیوی بود. اوزون حسن پس از برانداختن قراقویونلوها در ۸۷۳ق حکومت اردبیل را به حیدر سپرد. شیخ حیدر با سپاهی از مریدانش به جنگ فَرُخ یَسار، پادشاه شروان (قاتل پدرش)، رفت، اما سلطان یعقوب بیگ ترکمان (جانشین اوزون حسن) به کمک پادشاه شروان شتافت و شیخ حیدر در همین جنگ کشته شد. ابداع کلاه دوازده ترک قزلباشان، موسوم به «تاج حیدری» یادگار اوست.
[ویکی فقه] شیخ حیدر، پنجمین شیخ طریقت صفوی، پدر شاه اسماعیل مؤسس سلسله صفوی در ایران بود.
پدرش شیخ جنید صفوی و مادرش خدیجه بیگم، خواهر اوزون حسن آق قوینلو، بود. حیدر ظاهراً اندکی بعد از کشته شدن پدرش، در جمادی الآخره ۸۶۴ در آمِد متولد شد.
پیشینه
اوزونحسن آق قوینلو که در رقابت با جهانشاه بن قرایوسف، حکمران قراقوینلو، با شیخ جنید صفوی متحد شده و خواهر خود را به عقد وی در آورده بود، ظاهرآ در ادامه همان سیاست، سرپرستی خواهرزاده خود را نیز برعهده گرفت. اوزون حسن پس از غلبه بر رقیبان قراقوینلو و گورکانی خود، بر آذربایجان مسلط و در ۸۷۴ وارد اردبیل شد.
مرشد طریقت صفوی
وی شیخ حیدرِ ده ساله را، به عنوان مرشد طریقت صفوی، به جای شیخ جعفر صفوی، به ریاست خانقاه منصوب کرد. این امر اشتیاق مریدان آن خاندان را برانگیخت و بسیاری از آنان، که عمومآ در آناطولی، طالش و سیاه کوه بودند، برای زیارت شیخ حیدر روانه اردبیل شدند. حمایت همه جانبه اوزون حسن از وی به رونق روزافزون خانقاه اردبیل کمک کرد.اوزون حسن در حمایت از حیدر، دختر خود، حلیمه بیگم آغا، را به عقد او درآورد.
تداوم راه و نیل به مقاصد پدر
...
💡 دکتر عبدالحسین نوایی درخصوص شیخ حیدر میگوید:«در دوران حیدر تغییر عمدهای در اندیشه بازماندگان شیخ صفیالدین اردبیلی ظاهر میگردد و آن تمایل مفرط به تشیع است. شیعهای که به حق تشیع صفوی نام گرفت تا از تشیع علوی که تشیع راستین و نمودار پیغمبر اکرم و علی بن ابی طالب و ائمه اطهار است، جدا گردد. »
💡 عاشق پاشازاده در کتاب تواریخ آل عثمان دربارهٔ شیخ حیدر روایتی دارد:« از مریدان خانقاه اردبیل در آناتولی که قصد دیدار شیخ حیدر را داشتند سؤال میشد که چرا به زیارت کعبه نمیروید؟ آنها جواب میدادند ما زنده را زیارت میکنیم نه مرده را. »
💡 در شبیهخوانیها بعضی از خانوادهها به صورت موروثی کار تعزیهخوانی را دنبال میکردند و گاه کل یک گروه تعزیهخوان از اعضای یک خانواده بودند. در شبیهخوانی شهر حر نیز چنین بود که بعد از شیخ علی مدیریت مراسم شبیهخوانی به فرزندش شیخ حیدر و پس از آن به شیخ خلفبن حیدر آلکثیر رسید.
💡 امپراتوری صفوی بهدست شاه اسماعیل یکم و با تکیه بر پیروان طریقت صفویه بنیانگذاشته شد. اسماعیل به عنوان رهبر جدید طریقت قزلباشان، مقدسترین فرد ممکن برای آنان طلقی میشد و مرشد کامل طریقت صفویه بود. اسماعیل هم مانند پدرش شیخ حیدر، شخصیتی الهی و خداگونه برای قزلباشان بود.
