امامت و معتزله

[ویکی فقه] امامت و جانشینی در مکتب اسلام از نظر اعتقادی و تاریخی مورد توجه است. مذاهب اسلامی با پذیرش اصل امامت با اختلافاتی در تفسیر و مصادیق این اصل روبرو شدند. ملاحظه این اختلافات ما را به نظر صحیح و باطل مذاهب در مورد امامت هدایت می کند. در این مقاله امامت از منظر معتزله بیان و نقد می شود.
امامت و خلافت در مکتب شیعه بار معنایی متفاوت دارد. خلافت به جنبه ظاهری حکومت و ریاست امام (علیه السّلام) گفته می شود اما جنبه ولایت امام (علیه السّلام) در امور دینی و دنیایی به معنی امامت است. به این ترتیب امامت مفهومی گسترده تر از مفهوم خلافت است. مکاتب اهل سنت مانند معتزله خلافت و امامت و ریاست را یک مفهوم دانسته و در واقع سیاست و حکومت را تنها وظیفه امام می شمردند اما به هر حال تمام مکاتب، امامت و خلافت را به عنوان جانشینی از رسول اکرم (صلی الله علیه و آله وسلّم) به عنوان یک اصل از اصول اعتقادی و یا همانند اهل سنت از فروع دینی دانسته اند.
جایگاه امامت و خلافت
مهمترین مساله سیاسی-اجتماعی در آئین اسلام مساله امامت است. شان اعتقاد امامت مورد انکار جامعه تسنن است درحالی که در تشیع، این مساله علاوه بر شئون مختلفی که دارد یکی از اصول اعتقادی محسوب می شود. این شان، نشان دهنده جایگاه امامت نزد شیعیان است. اختلافات بوجود آمده در این مساله به تناقضات مختلف کشیده شده است. تعیین امام و راههای شناخت او و نیز شرح وظایف امامت نزد اهل سنت با نوعی برداشت سلیقه ای در مجامع علمی مطرح می شده است. علت این اختلافات توجیه عملکرد ناصحیح فرصت طلبانی بوده است که این منصب الهی را غصب کرده بودند تا اینکه در افراطی ترین نظر معتقد شدند که امامت به حکم عقل باید از سوی مردم تعیین شود. این نظر از سوی مکتب معتزله ارائه شده است.
دیدگاه معتزله
معتزله به عنوان یکی از مذاهب کلامی اهل سنت در مساله امامت، نظریات عموم اهل حدیث را پذیرفته اند و البته در مواردی هم با ایشان اختلاف دارند. به برخی از دیدگاه معتزله اشاره می کنیم.
← هدف از امامت
...

💡 درست است كه او فرزند امام عليه السلام است، ولى همانطور كه در فصلهاى گذشتهگفته ايم: معيار امامت و اصولاً پايه و اساس زمامدارى در محيط تفكر اسلامى، مساءلهصلاحيّت و شايستگى است. امامت و يا بعبارت ديگر زمامدارى امّت اسلام، براساستوارث نيست. و همين خصوصيّات معنوى بوده است كه دوست و دشمن را در برابر آنهاخاضع و خاشع مى ساخته و به پيروى از آنان وادارشان مى كرده است.

💡 يها السلام، در جلالت و عظمت حضرت جواد الا ئمّه عليه السلام - فرمود: او خليفه برحقّو وارث علوم مى باشد، او معدن دانش ها و مخزن اسرار خواهد بود، او حجّت و راهنماى خلقاست، هر كه به او ايمان آورد و به امامت و ولايت او درعمل و گفتار معتقد باشد، بهشت برين جايگاهش ‍ خواهد بود.

💡 و گمان مى كنم عمومى بودن مفاد اين دو وصيت بر جنبه شخصى آن ترجيح دارد؛ زيراگذشته از اينكه وجود وظيفه عمومى و والاى امامت و رهبرى، آن را ايجاب مى كندحمل كردن خطاب ((اياك وظلم من...)) به ظاهر آن با واقعيات و مقام امام كه معصوماز گناه و مبرّا از هر نوع ظلم و تعدى است تطبيق نمى كند.

💡 اين ماجراى جالب را متجاوز از سى نفر از مفسران و بزرگان اهل سنت و همه مفسران شيعه در تفاسير خود نقل كرده اند و اين آيه شريفه كه آيه ولايت ناميده مى شود، يكى از آياتى است كه بعنوان يك نص قرآنى، امامت و ولايت على عع را اثبات مى كند. (41)