( آل محتاج ) آل محتاج. [ ل ِ م ُ ] ( اِخ ) خانواده ای مشهور که در عهد پادشاهان سامانی و غزنوی متصدی کارهای مهم و دارای مناصب عالی بوده اند، حکومت و ولایت چغانیان در ماوراءالنهر بایشان اختصاص داشته است، نخستین امیر معروف این خانواده ابوبکر محمدبن مظفربن محتاج است که در سال 321 هَ.ق. از طرف امیرنصربن احمد سامانی سپهسالارو حکمران خراسان شده و در سال 329 وفات یافته است.
( آل محتاج ) خانواده مشهور که در عهد پادشاهان سامانی و غرنوی متصدی کارهای مهم بودند
آل محتاج. آلِ مُحتاج
سلسله ای از امرای محلی ماوراءالنهر و ری (حک: ۳۲۱ـ۳۴۳ق). امرای این سلسله زمانی زیر نفوذ سامانیان و زمانی به استقلال حکومت کردند. برخی آنان را بازماندگان امرای کهن چَغانیان می دانند که در کناره های سُرخان (چَغان) رود فرمانروایی می کردند. سرسلسلۀ این دودمان، محتاج بن احمد است که در چَغانیان (صغانیان) امارت داشته است. بسیاری از آنان گذشته از آن که امرایی جنگاور بوده، به ادب و دانش هم توجه می کرده اند، دانشمندان را گرد خود فراهم می آوردند و خود نیز از دانش بی بهره نبوده اند، ازجمله ابوالمظفر احمد بن محمد که از پشتیبانان ادب فارسی بود و شاعران بزرگی چون دقیقی، فرخی و مُنجیک تِرْمَذی او را مدح گفته اند. فرخی سیستانی با قصیدۀ معروف خود با مطلع «با کاروان حُلّه برفتم ز سیستان» به قصد دربار او از سیستان خارج شد و با قصیدۀ «چون پرند نیلگون بر روی پوشد مرغزار» نزد وی کارش بالا گرفت.
جملات نمونه از منابع مختلف جمع آوری شده است، اگر صحیح نیست یا توهین آمیز است، لطفا گزارش دهید.
💡 خاستگاه آل محتاج به روشنی مشخص نیست. اگرچه برخی آنان را از بازماندگان امرای کهن چَغانیان یا صَغانیان ــ شهری در ساحل راست رود جیحون و بالای دره چغانرود یا رود زامل (لسترنج، ۴۶۸) و سُرخانرود کنونی (بارتولد، ۱/۱۸۳) ــ نامبردار به «چغان خدات» (معین، ۱۷۸، به نقل از نفیسی)، همچون «سامان خدات» و «گوزگانان خدات» در روزگار ساسانیان، دانستهاند، ولی به دشواری میتوان نظر قطعی در باب نژاد عربی یا ایرانی آنها ابراز کرد (فرای، ۴/۱۵۲؛ ایرانیکا، I/۷۶۴). خاصه که گردیزی از امیری به نام «محتاج» از خزاعیان یاد کرده که به دست عبدالجبار بن عبدالرحمن، والی شورشی خراسان در روزگار ابوجعفر عبدالله منصور خلیفه عباسی، کشته شد (صص ۲۷۴، ۲۷۵) و میبایست از بازماندگان فاتحان عرب آن دیار باشد.
💡 از ولايات سامانى، خراسان بيش تر از نواحى ديگر اهميت داشت. حاكم اين ناحيه، سمت سپهسالار كل را نيز به عهده مى گرفت. به همين مناسبت، حكام اين نواحى را اكثرا از ميان سرداران بزرگ و بزرگان خاندان هاى قديمى انتخاب مى كردند. و اين امر، غالبا در بعضى از خاندان هاى موروثى بود و به همين دليل، براى احراز اين مقام، روسا و سرداران بزرگ چون، آل محتاج يا خاندان قوتكين و سيمجوريان با يكديگر اختلاف و نزاع داشتند. حاكم خراسان و يا سپهسالار كل، نفوذ زيادى در دستگاه سامانى داشت، امراى سامانى، وزرا را با جلب نظر سپهسالار يا حاكم خراسان انتخاب مى كردند. امراى سامانى هر يك، چند نگهبان و غلام شخصى داشتند كه مامور حفظ جان ايشان بودند، رياست اين دسته را امير حرس مى ناميدند.
