کاتب چلبی

کاتب چلبی. [ ت ِ چ َ ل َ ] ( اِخ ) سالی به یک آرد: لقب الحاج مصطفی بن عبداﷲ مؤلف کشف الظنون است. وی یکی از مشاهیر علماء عثمانی و فرزند مردی سپاهی است. بسال ( 1000 هَ. ق. ) در استانبول تولد یافته و نزد علمای معروف عصر خود مانند قاضی زاده، اعرج مصطفی، کرد عبداﷲ، محمد ولی بتحصیل علم و ادب پرداخته اما زی علما را در بر نمیکرده است. در ادبیات السنه ثلاثه مهارت تامه داشت و علم حدیث و تفسیر و منطق را آموخت و از یک استاد خارجی که اصلاً از اهالی هلند و خود از جمله شرقشناسان بود و برای تکمیل السنه ٔشرقی به استانبول آمده و قبول دین اسلام کرده بود علوم ریاضی و جغرافیا و فنون دیگر را بخوبی فراگرفت و به درجه ای رسید که مایه افتخار عثمانیان گردید و نام خود را در آثار بسیار مهم و سودمندی که از خویش بیادگار گذاشت مخلد گردانید. بسال 1039 سمت عضویت اطاق بازرسی عالی را در باب عالی یافت. در عصر سلطان مرادخان رابع در سفرهای جنگی همدان و بغداد بهمراه اردوی سلطان بود و در ایام قشلاق کردن اردو، بقصد ایفای حج بجانب حجاز عزیمت کرد. نیز در سفر «روان » حضور داشت و پس از بازگشت به استانبول تمام اوقات خود را بمطالعه و تألیف منحصر کرد و آثار زیر را بوجود آورد:
1 - تقویم التاریخ - در تاریخ عمومی که اخبار و حوادث گذشته فهرست وار از ابتداء خلقت تا زمان مؤلف در آن ذکر گردیده.
2 - فذلکه - در تاریخ عثمانی مشتمل بر حوادث چندساله.
3 - تحفةالکبار فی اسفار البحار - در تاریخ کلیه ٔمحاربات بحری دولت عثمانی با سایر دول.
4 - جهان نما - مشتمل بر جغرافیای ممالک عثمانی و اکثر جهت آسیا.
5 - کشف الظنون عن اسامی الکتب والفنون که اثری است گرانبها و آن را به زبان عربی تألیف کرده است.
وفات چلبی بسال 1067 اتفاق افتاده وی شخصاً اشتغال بعلم و ادب را بر همه چیز ترجیح میداده و بمناسبت مأموریت خود به «کاتب چلبی » و «حاجی خلیفه » شهرت یافته است و کلمه اخیررا اروپائیان بتحریف، «حاجی قالفه » کرده اند. کلیه آثارش مهم و قابل توجه است اما کشف الظنون را قابل ستایش و تقدیس باید شمرد، زیرا که پیش از وی کسی چنین اثری نیاورده و اودر این کار پیشقدم دیگران گردیده است. هنگام ایجاد چاپخانه در کشور ( عثمانی )، اکثر آثارش را بچاپ رسانیدند اما کشف الظنون را در مصر و اخیراً در اینجا ( مقصود ترکیه است ) طبع کردند. نیز در 1835 م. در لیپزیک با ترجمه لاتینی و فهرستی مفصل در 6 جلد آن را بچاپ رسانده و انتشار داده اند. ( قاموس الاعلام ترکی ).

لقب الحاج مصطفی بن عبدالله مولف کشف الظنون

رجوع شود به:حاجی خلیفه، مصطفی (استانبول ۱۰۱۸ـ ۱۰۶۸ق)

💡 تاریخ مرگ او روشن نیست، اما به گفتهٔ کاتب چلبی در «کشف‌الظنون» وی تا ۶۴۰ هجری زنده بوده‌است.

💡 در ترکیه عثمانی بحرفارس - فارس کورفزی و عجم کرفزی و بصره کورفزی به‌طور متناوب بکار رفته اما هیچگاه خلیج عربی بکار نرفته‌است. نقشه‌های کاتب چلبی و ابراهیم متفرقگان برای نمونه در اینجا هست. [۱۶]