ابوعطا

ابوعطا. [ اَ ع َ ] ( از ع، اِ مرکب ) نام آوازی است.

( ~. عَ ) [ ع. ] (اِمر. ) گوشه ای است در دستگاه همایون و شور.

از متعلقات یا آوازهای دستگاه شور.

نام یکی از آهنگهای موسیقی ایرانی
( اسم ) ۱ - گوشهایست در دستگاه همایون ۲ - گوشهایست در دستگاه شور.

از آوازهای دستگاه شورکه به آن دستان عرب هم می گویند. شاهد آن درجۀ چهارم گام شور است، ایست آن درجۀ دوم و خاتمۀ آن روی شاهد شور است. منظور از گام دوری از نت هاست در فاصله یک اکتاو یا چهارم یا پنجم درست است که روی برخی از درجات آن مقام یا گوشۀ خاصی بنا می شود و با مفهوم اروپایی گام متفاوت است. برخلاف دشتی و افشاری، ابوعطا نت متغیّر ندارد. اوج ابوعطا گوشۀ حجاز است و شاهد حجاز درجۀ پنجم شور است. اگر بخواهیم گامی برای ابوعطا قائل شویم همان گام شور خواهد بود. ابوعطا از لحاظ حالت، آوازی لطیف، شیرین، و احساسی عمیق است و خیلی زود روی شنونده تأثیر می گذارد. گوشه های ابوعطا عبارت اند از رامْکَلی، درآمد، سَیَخی، حِجاز، یقولونهَ، بسته نگار، چهارپاره (چهار باغ)، غم انگیز، خسروشیرین، گبَری (گوری)، یَتیمَک، گیلکی، و مثنوی. برخی از آهنگ های معروف ابوعطا عبارت اند از بهار دلکش اثر درویش خان؛ مشتاق و پریشان اثر وزیری؛ چهار مضراب ابوعطا اثر حسن کسایی؛ پیش درآمد ابوعطا اثر منوچهر سلطانی؛ و پیش درآمد ابوعطا اثر علی اکبر شهنازی.

گوشه‌ای است در دستگاه همایون و شور.

💡 به گفتهٔ داریوش صفوت، در گذشته، پرده‌گردانی ابوعطا معمول نبوده است اما امروزه گوشهٔ عشاق را برای تنوع بخشیدن به ابوعطا در اجرای آن به کار می‌برند. در گوشهٔ عشاق، درجهٔ ششم شور ربع پرده بالا برده می‌شود و اوج آواز تا درجهٔ هشتم بالا می‌رود. در زمان فرود از این اوج، درجهٔ ششم به جای سابق بازگردانده می‌شود.

💡 گوشهٔ عشاق از نظر فواصل با درجات شور مطابق است اما معمولاً در اجرای خود دستگاه شور به کار نمی‌رود. در عوض، در اجرای دستگاه‌هایی نظیر همایون، راست‌پنج‌گاه و نوا و نیز در آواز دشتی و ابوعطا گوشهٔ عشاق به کار می‌رود و ساختارش نیز در تمام این دستگاه‌ها کمابیش یکسان است. گوشهٔ عشاق راهی برای پرده‌گردانی به دستگاه شور نیز فراهم می‌کند.

💡 مهم‌ترین گوشه‌هایی که در ابوعطا اجرا می‌شوند، عبارتند از سَیَخی، حجاز، چهارباغ و گَبری (که همگی جزو گوشه‌های دستگاه شور هستند). همچنین گاه گوشه‌های کرشمه، دوبیتی و بسته‌نگار نیز به دلخواه خواننده اجرا می‌شوند. گوشهٔ سیخی از نظر مُد تفاوتی با ابوعطا ندارد و تفاوت این دو در ملودی آن‌هاست. داریوش طلایی در کتاب تحلیل ردیف گوشهٔ رامِکلی را هم برای آواز ابوعطا برشمرده‌است.

💡 اجرای بیات ترک، در طول زمان به سمت احساس سبک‌تری متمایل شده‌است. تفاوت نت شاهد بیات ترک با شور، باعث می‌شود که بیات ترک چندان احساس حزن‌انگیز شور را نداشته باشد و نزدیکی‌اش به ماهور باعث می‌شود که تا حدی نشاط‌آور نیز باشد؛ چنان‌که بسیاری از آهنگ‌های پیش‌پردهٔ طنزآمیز در بیات ترک اجرا شده‌اند. در مقایسه با دیگر مشتقات شور شامل ابوعطا، افشاری و دشتی، آواز بیات ترک حال و هوای غم‌انگیز کمتری دارد.

💡 ابوعطا یکی از آوازهای موسیقی ایرانی است و از ملحقات دستگاه شور دانسته می‌شود. این آواز بر محوریت دستگاه شور است اما شروع آن از درجهٔ دوم شور است و نت شاهد آن درجهٔ چهارم شور است. گوشهٔ حجاز در آواز ابوعطا نقشی کلیدی دارد و اوج آواز ابوعطا در این گوشه اجرا می‌شود. اجرای آواز ابوعطا معمولاً با فرود به محور اصلی دستگاه شور خاتمه می‌یابد.