جذوه المقتبس فی تاریخ علماء الاندلس

[ویکی نور] جذوة المقتبس فی تاریخ علماء الأندلس، تألیف محمد بن فتوح حمیدی (متوفی 488ق)، حافظ، محدّث، ادیب و مورخ اندلسی قرن پنجم، از جمله فرهنگ نامه های محلی عربی در موضوع علمای اندلس است. بشار عوّاد معروف و محمد بشار عواد تحقیق کتاب را برعهده داشته و بر آن تعلیقه زده اند.
کتاب مشتمل بر مقدمه محقق، مقدمه مؤلف و متن کتاب است. در متن اثر در فصل اول حاکمان و در فصل دوم علمای اندلس معرفی شده اند. در این دو فصل 988 تن به ترتیب حروف الفبا به اسم، کنیه، لقب و یا صفت معرفی شده و اطلاعات به دست آمده درباره آنها ارائه شده است.
حمیدی این کتاب را در بغداد به درخواست شخصی که به گفته خودش به او بسیار محبت کرده و تشکر از او واجب بوده نوشته است. محقق کتاب این شخص را مظفر بن رئیس الرؤساء دانسته که حمیدی در خانه اش اقامت داشته است. او از حمیدی خواسته که شرح حال راویان حدیث و اهل فقه و شعر و ادب اندلس را گردآوری کند.
وی در این کتاب، به فتح اندلس و ذکر صحابه و تابعینی که در فتح اندلس نقش داشته یا به اندلس رفته اند، اشاره ای کوتاه کرده است. در ادامه، به ذکر والیان و حاکمان اندلس، از دوره امویان تا روزگار خودش، پرداخته و سپس شرح حال محدّثان، فقیهان، شاعران و ادیبان اندلس را، به ترتیب نام و کنیه، آورده است. در شرح حال افراد، اطلاعات متنوعی نظیر تاریخ تولد و وفات، اشعار، کتاب ها، سفرها، مشایخ و شاگردان آنها آمده است. وی در برخی موارد از بیان اینکه نسب شخصی را فراموش کرده ابایی نداشته است.
پس از بخش کنیه ها اسامی افرادی آمده که نام آنها مشخص نیست و تنها نسبت آنها به پدرانشان ذکر شده است، مانند: ابن ابیض کاتب، ابن تیانی و ابن طریف. در دو بخش بعد نیز اسامی کسانی آمده که از آنها با نسبت یاد شده، مانند: بزلیانی، جرفی و خندقی. از دو تن نیز با صفت یاد شده که عبارتند از غلام فصیح اندلسی و الناجم.