یوسف بدیعی سمرقندی

[ویکی فقه] بَدیعی ِسَمَرْقَنْدی، یوسف (د۸۹۷ق /۱۴۹۲م )، متخلص به بدیعی، ادیب و سخنور قرن ۹ق /۱۵م. از زندگانی او اطلاعات اندکی بر جای مانده است.
از آن جا که وی در اندجان (شهری در فرغانه ) به دنیا آمد، برخی منابع او را با نسبت اندجانی خوانده اند. بدیعی از خردسالی به شعر و شاعری روی آورد. در آغازِ نوجوانی رهسپار سمرقند شد و به فراگیری دانش و فنون شعر پرداخت. در آن جا با مولانا صفایی، شاعر اندجانی آشنا شد و در حلقة شاگردان او درآمد. پیوند دوستانه و عمیق میان آن دو سبب شد که برخی بدیعی را با تخلص و شهرت صفایی بخوانند، اما این موضوع سبب رنجش شاعر جوان می شد.
تبحر در شعر
گفته اند که اشعار ایام نوجوانی او از پختگی لازم برخوردار نبود؛ با این حال، وی پس از وقوف به صنایع شعری و فراگرفتن عروض، بدیع و معانی و بیان در سرودن انواع شعر تبحر یافت. بدیعی در عهد محمد بایسنقر به شهرت رسید و در دوران سلطان حسین بایقرا (حک ۸۷۲ -۹۱۱ق /۱۴۶۷- ۱۵۰۵م ) از ماوراءالنهر به هرات آمد و در درگاه او تقرب و حرمت بسیار یافت. وی پس از سفر به نواحی مختلف خراسان و به روایتی دکن هند، سرانجام به سرخس آمد. او در همین شهر درگذشت و در مقبرة شیخ لقمان پرنده (بابالقمان ) به خاک سپرده شد؛ به این مناسبت، گاهی او را سرخسی هم نامیده اند
آثار و تألیفات
از بدیعی ابیاتی پراکنده در تذکره ها باقی مانده، و دیوانی از وی تاکنون به دست نیامده است. بدیعی در فن معما چیره دست بود و رساله ای با عنوان شرح معما در تبیین قواعد معما و نجوم تألیف کرد. این رساله در ۸۹۴ق /۱۴۸۹م نگاشته شده، و مشتمل بر ۱۰ «شجره » است. دست نویسی از این اثر در کتابخانة پنجاب نگهداری می شود حسین، ج۳، ص۶۵۰). همچنین استقبال او از قصیدة «مرآت الصفا» مشهور است. در برخی منابع متأخر به اثر دیگری از بدیعی با عنوان مثلثات منظوم یا نصاب مثلث اشاره شده است. در حالی که برخی احتمال می دهند که این اثر به شاعر سدة ۱۰ق /۱۶م، بدیعی تبریزی تعلق داشته باشد، به خصوص که در همة موارد نام مؤلف با ابهام آمده است.