واژه «خاژغان» در متون لغوی کهن فارسی به معنای نوعی ظرف بزرگ فلزی برای پختوپز، مانند دیگ و پاتیل، به کار رفته است که در آن غذا در حجم زیاد تهیه میشده است. این واژه در منابعی مانند «برهان قاطع» و «آنندراج» به عنوان معادل دیگ و ظروف مشابه آشپزی معرفی شده و در برخی موارد با واژه عربی «مرجل» برابر دانسته شده است. از نظر ریشهشناسی، «خاژغان» واژهای با منشأ ترکی آذری محسوب میشود که با صورتهایی مانند «غازقان» و «غازان» ارتباط دارد. در برخی دیدگاههای لغوی صورت اصلی این واژه «خاژعان» دانسته شده است که در گذر زمان و بر اثر دگرگونیهای آوایی و تطور زبانی به شکلهای «غازقان» و «غازان» نیز درآمده است. این تغییرات نشان میدهد که واژه در مسیر تحول تاریخی خود دستخوش سادهسازی آوایی و تغییر در ساخت واجی شده و در نهایت به صورتهای مختلف در زبانهای همخانواده و متأثر از یکدیگر رواج یافته است. در فرهنگهای قدیمی، این واژه بیشتر برای اشاره به دیگهای بزرگ مورد استفاده در خانهها، کاروانها یا آشپزخانههای عمومی به کار میرفته است. کاربرد چنین ظرفی معمولاً در پخت غذا برای جمعیت زیاد بوده و از این رو نقش مهمی در زندگی اجتماعی و سفرههای جمعی داشته است. در برخی متون، «خاژغان» به طور کلی به هر نوع ظرف بزرگ و عمیق فلزی اطلاق شده که قابلیت قرار گرفتن بر روی آتش را داشته است. این واژه امروزه کاربرد رایج در زبان معیار فارسی ندارد و بیشتر در متون لغوی و تاریخی دیده میشود. با این حال، بررسی آن نشاندهنده تبادل زبانی و فرهنگی میان فارسی و زبانهای ترکی در دورههای تاریخی است.
خاژغان
لغت نامه دهخدا
خاژغان. ( اِ ) دیگ و پاتیل و امثال آن را گویند و به عربی مرجل خوانند. ( آنندراج ) ( برهان قاطع ). دیگ و این اصل کلمه ترکی آذری غازقان و غازان است.
