محمد بن مبارک شاه بخاری، معروف به شمسالدین محمد بن مبارکشاه بخاری، از حکما و اندیشمندان برجسته قرن هشتم هجری قمری است که در حوزه فلسفه و حکمت اسلامی جایگاه علمی مهمی داشته است. شهرت اصلی او بیشتر به سبب نگارش شرحی ارزشمند بر کتاب «حکمة العین» اثر دبیران کاتبی قزوینی است؛ اثری که از متون مهم فلسفی در سنت حکمت اسلامی به شمار میآید و شرح او نقش مهمی در فهم و تبیین مباحث آن داشته است. آگاهیهای تاریخی ما درباره زندگی و شخصیت علمی او عمدتاً از طریق همین شرح و چند اثر محدود دیگر به دست آمده است، زیرا اطلاعات مستقیمی درباره زندگی شخصی، محل اقامت و استادان او در منابع تاریخی بسیار اندک است. از آنجا که وی در شرح خود به حواشی قطبالدین شیرازی استناد کرده و از او با تعبیر «رحمهالله» یاد کرده است، مشخص میشود که این اثر پس از درگذشت قطبالدین شیرازی در سال ۷۱۰ هجری تألیف شده است. همچنین وجود نسخهای از این شرح که در سال ۷۹۵ هجری به دست یکی از شاگردان میرسید شریف جرجانی کتابت شده، نشان میدهد که دوران شکوفایی علمی او در قرن هشتم هجری بوده است. بر پایه این شواهد، وی در طبقه شاگردان یا متأثران مکتب فلسفی قطبالدین شیرازی و علامه حلی قرار میگیرد. از منظر علمی، محمد بن مبارکشاه بخاری را باید از شارحان و مفسران مهم فلسفه مشایی و حکمت اسلامی دانست که در انتقال و تداوم میراث فلسفی ابنسینا و متفکران پس از او نقش داشته است. اهمیت او بیشتر در جایگاه تحلیلی و آموزشی آثارش نهفته است، زیرا شرحهای فلسفی در آن دوره ابزار اصلی آموزش حکمت محسوب میشدند. در یک تعریف جامع، او حکیمی مسلمان و شارح برجسته متون فلسفی در قرن هشتم هجری است که سهم مهمی در حفظ و تبیین سنت فلسفه اسلامی داشته است.
محمد بن مبارک شاه بخاری
دانشنامه اسلامی
[ویکی فقه] بخاری، محمدبن مبارکشاه، شمس الدین محمدبن مبارکشاه از حکمای قرن هشتم است.
ایشان شارح حکمة العین است، آگاهی ما از او از راه همین شرح و چند اثر دیگر اوست.
از آن جا که در شرح خود بر حکمة العین تألیف دبیران کاتبی قزوینی، بیشتر حواشی قطب الدین شیرازی بر آن کتاب را آورده و از وی با تعبیراتی چون «رَحِمَهُاللّه» یاد کرده است، باید کتاب را پس از وفات قطب شیرازی (۷۱۰) تألیف کرده باشد.
از طرفی نسخه ای از این شرح به خط یکی از شاگردان میر سیّد شریف جرجانی موجود است که تاریخ کتابت آن ۷۹۵ است.
بنابراین، دوران زیست و شکوفایی علمی او در قرن هشتم بوده و در طبقه شاگردان قطب شیرازی و علاّ مة حلّی قرار داشته است.
احمدبن مبارکشاه از فضلای مصر که در ۸۰۶ در قا ] هره به دنیا آمد و در ۸۶۲ درگذشته هیچگونه نسبتی با میرک بخاری ندارد و از تاریخ ولادت و مرگ او نمی توان در این باب کمک گرفت.
از محل زندگی و استادان او نیز اطلاعی نداریم.
← علت نگارش حکمة العین
(۱) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، چاپ علینقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
(۲) ابن سینا، دانش نامة علائی، چاپ احمد خراسانی، تهران ۱۳۶۰ ش.
(۳) ابن سینا، الشفاء، الریاضیات، ج ۱، چاپ ابراهیم مدکور، چاپ افست قم ۱۴۰۵.
(۴) ابن سینا، منطق المشرقیین، قاهره ۱۳۲۸/۱۹۱۰.
(۵) ایران مجلس شورای ملی، فهرست کتابخانة مجلس شورای ملی، ج ۵، تألیف عبدالحسین حائری، تهران ۱۳۴۵ ش، ج ۱۶، تحریر و چاپ احمد منزوی، تهران ۱۳۴۸ ش.
(۶) محمدبن مبارکشاه بخاری، شرح حکمة العین، با مقدمه و تصحیح جعفر زاهدی، تهران ۱۳۵۳ ش.
(۷) مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه، کشف الظنون عن اسامی الکتب والفنون، بیروت ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
(۸) دانشگاه تهران، کتابخانه مرکزی، فهرست نسخه های خطی کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران، نگارش محمدتقی دانش پژوه، تهران، ج ۸، ۱۳۳۹ ش، ج ۱۰، ۱۳۴۰ ش، ج ۱۵، ۱۳۴۵ ش.
(۹) محمدبن عبدالرحمن سخاوی، الضّوءُ اللّامِع، قاهره (بی تا).
(۱۰) یوسف الیان سرکیس، معجم المطبوعات العربیة والمعربة، قاهره ۱۳۴۶/۱۹۲۸، چاپ افست قم ۱۴۱۰.
(۱۱) حسن بن یوسف علاّ مه حِلّی، ایضاح المقاصد من حکمة عین القواعد، چاپ علینقی منزوی، تهران ۱۳۳۷ ش.
(۱۲) محمودبن مسعود قطب الدین شیرازی، درة التاج، بخش ۱، چاپ محمد مشکوة، تهران ۱۳۶۵ ش؛