سمط العلی للحضره العلیا در تاریخ قراختائیان کرمان که در فاصله ۷۱۵ ۷۲۰ قمری نوشته شده

[ویکی نور] سمط العلی للحضرة العلیا اثر ناصرالدین منشی کرمانی، به زبان فارسی، در تاریخ ملوک قراختای کرمان است که از 619 تا 703 حکومت کردند؛ به همراه مختصری در سابقه احوال کرمان تا تاریخ استیلای قراختاییان بر آن دیار.
مؤلف، از 716 - 715ق، به تألیف کتاب پرداخته و تاریخ شاهی خواجه شهاب الدین را بنای کار خود قرار داده است و ذیل وقایع را بعد از انقراض عهد پادشاه خاتون تا تاریخ فوق کشانده و کتاب خود را، درحقیقت به عنوان ذیل تاریخ شاهی به نام «امیر ایسن قتلغ نویان»، از امرای بزرگ اولجایتو و ابوسعید، تألیف نموده است و بعد از اینکه قطب الدین، پسر ناصرالدین محمد به ایالت کرمان آمد، خود را تحت حمایت او کشیده و تتمه کتاب را در سال 720، به نام او و وزیرش خواجه ابوسعید، در ذکر وقایعی که در طی چهار - پنج سال اخیر در کرمان رخ داده بود، به رشته تحریر درآورده است.
مقدمه مصحح(عباس اقبال) آغازگر کتاب بوده و مطالب، در سه بخش کلی بیان شده است:
تاریخ کرمان و اسماء متملکین آن؛
تاریخ سلاطین قراختای که حاکمان کرمان در آن زمان بودند.

💡 در عصر غزنویان فرمانروایان خونریز و هوسران آرامش را از مردم گرفتند. تنها در عهد سلجوقیان، حکومت ملک قاورد و فرزندانش بود که کرمان روی رفاه و آسایش دید و آثاری چون مسجد ملک پدید آمد. پس از حکومت ۱۵۰ ساله سلاجقه باز با حمله مغول بلای غز بر کرمان نازل شد. براق حاجب از سرداران قراختائیان، کرمان را به تصرف درآورد. از اعقاب وی ترکان خاتون بر کرمان فرمانروایی یافت که در آبادانی شهر کوشید و دخترش پادشاه خاتون نیز حاکمی فاضل و حامی دانشمندان بود. این سلسله از ۶۱۹ تا ۷۰۳ ه‍.ق در کرمان سلطنت کردند. در زمان حکومت قراختائیان بود که مارکو پولو سیاح معروف ونیزی از کرمان دیدن کرد. در سال ۷۱۴ هجری قمری امیر مبارزالدین محمد مؤسس سلسله آل مظفر، کرمان را تصرف کرد.

💡 کوکران با نامهای دیگر کهکران و کوکهران قومی از هندوها بودند که در کوه‌های میان لاهور و مولتان ساکن بودند که در اواخر ایام سلطنت سلطان معزالدین از قراختائیان کوکران از این فرصت استفاده کرده، طغیان کردند و راه لاهور و شهرهای دیگر را به غزنین مسدود کردند؛ بدین ترتیب ارسال خراج هند به غزنین با مشکل مواجه شد؛ بنابراین، معزالدین از قطب الدین ایبک والی دهلی، خواست تا آنها را مطیع کند اما دامنه تجاوزات کوکران به سرزمینهای دیگر کشیده شد. در سال ۶۰۲ ه‍.ق در محلی ما بین جیلم و سودره با هم برخورد کردند کوکران شکست خوردند و غنیمت‌های بسیاری نصیب غوریان شد.