هویت و دوره زمانی
نام کامل وی «محمد بن بحر» ملقّب به «ابومسلم اصفهانی» است. تولّد او را در سال ۲۵۴ ق (هجری قمری) گزارش کردهاند و وفات او را در سال ۳۲۲ ق ذکر نمودهاند. محل تولّد او به احتمال زیاد شهر اصفهان است. شاخصهی بارز او این است که در قرن سوم – چهارم هجری یکی از عالمان بزرگ معتزلی به شمار میآید.
تحصیلات و موقعیت علمی
ابومسلم ابتدا در زادگاهش تحصیل کرده و سپس برای تکمیل علومش به بغداد رفته است. او در علوم مختلفی فعال بوده است: ادبیات عرب، نحو، لغت، تفسیر قرآن، و کلام. وی در ضمن دارای سمتهای رسمی حکومتی نیز بوده است، و برخی منابع او را از رجال حکومتی دوره عباسی دانستهاند.
دیدگاهها و مذهب
او پیرو مکتب معتزله بوده است. یکی از مهمترین دیدگاههای او در تفسیر و اصول دین، انکار «نسخ» در قرآن است. یعنی او معتقد بود که آیهای از قرآن توسط آیهی بعدی باطل یا حذف نمیشود. البته برخی منابع ذکر کردهاند که احتمال دارد او مذهبش را به علّت شرایط زمان «مخفی» نگه داشته باشد؛ به این معنی که شاید گرایش شیعی داشته است، اما اسناد قطعی برای آن وجود ندارد.
آثار علمی
چند اثر مهم به او نسبت داده شدهاند؛ اگرچه بسیاری از آنها به صورت کامل در دسترس نیستند. «جامع التأویل لمحکم التنزیل» تفسیر قرآن از او بوده که گفته شده مشتمل بر ۱۴ جلد بوده است. «الناسخ و المنسوخ» درباره بحث نسخ در قرآن، که دیدگاه خاص او در آن منعکس شده است. «جامع رسائل» مجموعه رسالههایی از او. «کتاب فی النحو» اثری در زمینه نحو عربی.
روش تفسیر
مطالعه روش تفسیر او نشان میدهد که وی در تفسیر قرآن به نکات زبانی، نحوی، معنایی توجه داشته است؛ مانند معانی مجازی، استعاره، ترکیب نحوی، و «تفسیر قرآن به قرآن». همچنین، عقل و استدلال را در فهم آیات دخیل کرده است که با مکتب معتزله سازگار است.
اهمیت و تأثیر
اگرچه بسیاری از آثار اصلی او به طور کامل پابرجا نیستند، اما مفسّران و علمای بعد از او از آرای او بهره بردهاند. او در مطالعات قرآنی و تفسیری، به ویژه از نظر روششناسی، از چهرههای تأثیرگذار به شمار میرود.
