💡 پس از واصل، عمرو بن عبيد (80 - 143 ه ق ) برادر زنواصل، جانشين او شد و به شرح و بسط آراىواصل پرداخت. از ميان متكلمان مشهور معتزلى همچنين بايد ازابوالهذيل علاف (135 - 235 ه ق ) و ابراهيم نظام (160 - 231 ه ق ) ياد كرد.
💡 نظريه ابوالهذيل علاف كه تحليل مساءله صفات، به عينيت صفات الهى با ذات اورسيد. گفتارى كه از ابوهذيل در اين باره نقل شده چنين است: ((ان البارى تعالىعالم بعلم و علمه ذاته )) بنابراين تقرير، صفات الهى،مثل علم، مورد پذيرش است، اما اين صفات چيزى غير از ذات نبوده، بلكه عينذاتند.(153)
💡 پيروان (على اسوارى ) را نيز گويند. او ابتدا از ياران ابوهذيل علاف بود و بعد از وى جدا شد و در حلقه پيروان نظام در آمد فقر مالى او را بهبغداد كشاند. نظام به وى هزار دينار بداد و راهى ديارش كرد. او نگران بود كه اسوارىدر بغداد جايش را بگيرد.
💡 پيروان ابو هذيل محمد بن هذيل علاف را گويند (235 - 135 ق وى از مشايخ معتزله وفيلسوفى نابغه بود او متولد و مقيم بصره بود و شيخ المعتزله ناميده مى شد. ابوهذيل ديدگاههاى نوينى در مكتب اعتزال پديد آورد. او مشرب مشائى داشت و با انديشهفلاسفه يونان آشنا بود. به همين دليل آرائى شگفت و گاه متعارض با ديگر مشايخمعتزله داشت.
💡 او در سیزده سالگی خانه را ترک کرد و در آوارگی و سختی با کارگری در مزرعهها و کار در کارناوالها تا سال ۱۹۷۳ زندگی میکرد. ولد این دوره از زندگی خود را با این گفته توصیف کرده است: "آوارهها مردمی هستند که به دنبال کار این طرف و آن طرف میروند، ولگردها افرادی هستند که این طرف و آن طرف میروند اما دنبال کار نیستند، و علافها آدمایی هستند که نه تکون میخورند و نه کار میکنند. من جزو هر سه دسته بودم."
