فرهنگ اعلام علوم عقلی اسلامی

[ویکی نور] ‏‏فرهنگ اعلام علوم عقلی اسلامی اثر جمعی از پژوهشگران مرکز پژوهشى دائرة‎المعارف علوم عقلى اسلامى وابسته به مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى(ره)‏، فرهنگ نامه‎ای است که به بازشناسى و بازنمایى اعلام و مشاهیر به‏ ویژه عالمان برجسته علوم عقلى اسلامى‏ می‎پردازد.
کتاب دارای یک مقدمه‎ است و پس‎ازآن، هر اعلام این علوم به ترتیب حروف الفبا معرفی می‎شوند.
در این فرهنگ‏نامه نام 7847 نفر از اعلام علوم عقلى مرتبط با حوزه معارف عقلى اسلامى است که با افزودن مدخل‏هاى ارجاعى به آن، شامل 8559 مدخل اصلى و ارجاعى خواهد شد. ذیل هرکدام از مدخل‏هاى اصلى، تاریخ ولادت و وفات (یا، قرن حیات)، نام کامل، القاب، کنیه‏ ها، تخصص‏ها، مذهب، ملیت، محل ولادت و وفات، استادان، شاگردان و آثار آن شخصیت، همراه با منابع این اطلاعات، ذکر شده است.
در بخش مقدماتی کتاب، مطالب مفید و با ارزشی در مورد کیفیت تدوین، اهداف و انگیزه‎های تألیف و مباحثی مرتبط با آن مطرح شده است. از ویژگی‎های این فرهنگ‎نامه این است که با توجه به شاخصه‏ هایى که معمولاً براى هر نوع از فرهنگنامه‎ها در نظر می ‏گیرند، فرهنگ اعلام علوم عقلى اسلامى، نمونه‏ اى مشابه طبقات رجالی است؛ زیرا این مجموعه از میان همه اعلام، تنها به کسانى می ‏پردازد که به علوم عقلى مرتبط با حوزه معارف اسلامى اهتمام داشته‏ اند.
این فرهنگ‏نامه، با نمونه‏ هاى مشابه خود تفاوت‏هایى دارد که برخى از آن‎ها می تواند از نقاط قوت این مجموعه به شمار آید، اما برخى دیگر را بى‏گمان باید در شمار کاستى‏ هاى آن دانست.
در مورد کاستی‎های موجود در این فرهنگنامه نگارنده متذکر این نکته می‎شود که این مرکز، به‎منظور انجام برنامه گزینش مدخل‏هاى اعلام علوم عقلى اسلامى، باید معجم‏ها و تراجمى را که در دسترس بودند، بررسى می ‏کرد تا از میان آن‎ها، اعلام علوم عقلى اسلامى را استخراج کند و از میان این اعلام، مدخل‏هاى دائرة‎المعارف و فرهنگ‏نامه اعلام را برگزیند؛ اما چون اهل‎فن نیز معمولاً، درباره همه اعلام حضور ذهن لازم را ندارند و گزینش دقیق مدخل، تنها با اطلاع دقیق از ویژگى ‏هاى اعلام امکان‏ پذیر است، به‎ناچار استخراج بعضى از اطلاعات درباره اعلام در دستور کار گروه مدخل‏ شناسى این مرکز قرار گرفت.

💡 حسن رمضانی (۱۳۳۶ روستای قدمگاه، نیشابور)، استاد علوم عقلی و عرفانی حوزه علمیه قم و از شاگردان حسن حسن‌زاده آملی است.

💡 در سده‌های دوم و سوم هجری (۸ و ۹ میلادی) بغداد بزرگ‌ترین حوزهٔ علمی مسلمانان و تنها مرکز علوم عقلی در محدودهٔ ممالک اسلامی به‌شمار می‌رفت. پس از بغداد حوزه‌های دیگری در جهان اسلام پدید آمدند که ماوراءالنهر یکی از آن‌ها بود و بخارا به گونه‌ای یکی از مراکز علمی ماوراءالنهر درآمد. در فهرست زیر، نام برخی از بزرگان و مشاهیر اسلامی که در بخارا زاده شده یا زیسته‌اند آمده‌است:

💡 او در عین آنکه از تظاهر به عمل خیرانه دوری می‌جست، از توجّه و دست‌گیری مستمندان ناتوان غافل نبود. به طلاب با استعداد و تنگ‌دست و آبرودار علوم عقلی از عین‌المال خویش شهریه می‌پرداخت.

💡 سید هبةالدین شهرستانی تدریس فلسفه و علوم عقلی طرد شده را در حوزه‌های علمیه رواج داد و در سخنرانی‌ها و تألیفات مختلف خود، همواره طلاب و مردم را به فراگیری علوم جدید فرا می‌خواند.

💡 می‌گویند به آموختن طب پرداخت و حکمت و علوم عقلی را نیز فرا گرفت و تعداد زیادی کتاب در این حیطه نیز جمع‌آوری کرده و در کتابخوانه خود نگه می‌داشت..