تفسیر کبیر، یکی از مهمترین و جامعترین آثار فخرالدین رازی، متکلم و مفسر برجسته اشعری قرن ششم و هفتم هجری، به شمار میآید. این اثر که به زبان عربی نوشته شده است، از جنبههای علمی و کلامی اهمیت ویژهای دارد و جزو تفاسیر مرجع قرآن کریم محسوب میشود. دلیل شهرت این تفسیر و نام مشهور آن، «تفسیر کبیر»، به سبب حجم بسیار بالای کتاب است، اما نام اصلی آن «مفاتیح الغیب» میباشد. این کتاب در زمینه تفسیر قرآن، شامل تحلیلهای عمیق کلامی، فقهی و عقلی است و از دیدگاه علمی و استدلالی، جایگاهی ممتاز در میان آثار تفسیری دارد.
انگیزه نگارش تفسیر کبیر توسط فخرالدین رازی، بر خلاف برخی از مفسران همعصرش مانند زمخشری که هدف از تفسیر خود را دفاع از آموزههای معتزلی قرار داده بودند، به طور صریح بیان نشده است. با این حال، در سرتاسر متن کتاب، میتوان رد و بررسی آرای مخالفان، بهویژه معتزله، و دفاع از مذهب کلامی ابوالحسن اشعری (متوفی ۳۳۴ هجری) را مشاهده کرد. این امر نشان میدهد که اگرچه فخررازی انگیزه شخصی خود را به صراحت ذکر نکرده، اما به صورت عملی، تأکید ویژهای بر تبیین و تحکیم دیدگاههای اشعری در برابر نقدهای کلامی داشته است.
درباره تاریخ نگارش تفسیر کبیر، اطلاعات دقیق اندکی در دست است و بیشتر بر اساس یادداشتهایی که فخررازی در پایان برخی سورهها آورده، میتوان به آن پی برد. نخستین تاریخ ذکرشده توسط مؤلف، اول ربیعالاول ۵۹۵ هجری است که در پایان سوره آلعمران آمده و نشان میدهد که وی پیش از این تاریخ کار تفسیر را آغاز کرده است. همچنین، آخرین تاریخ نگارش در پایان سوره احقاف آمده که مطابق با چهارشنبه ۲۰ ذیحجه ۶۰۳ هجری است. بر این اساس، مدت نگارش این اثر مهم حدود هشت سال به طول انجامیده و نشاندهنده دقت و پژوهش گسترده فخرالدین رازی در تدوین این تفسیر است.
