جامع الالحان

[ویکی فقه] جامع الالحان (کتاب). جامع الالحان، از کتابهای مهم فارسی درباره موسیقی، نوشته عبدالقادربن غیبی مراغی است.
تألیف این کتاب در ۷۹۹ آغاز شده و در ۸۰۸ به پایان رسیده است. مؤلف در ابتدا کتاب را برای تعلیم دو پسرش، نورالدین عبدالرحمان و نظام الدین عبدالرحیم، نوشته اما در ۸۱۶ یا ۸۱۸ (بر اساس تاریخ نسخة جامع الالحان نورعثمانیه)، آن را در هرات به نام شاهرخ تیموری (متوفی ۸۵۰) بازنگاری کرده است. این کتاب که از جمله آثار چهارگانه عبدالقادر مراغی در موسیقی است، کامل ترین اثر او دانسته شده و حاوی مقدمه ای در پنج فصل، دوازده بابِ سه تا پنج فصلی و خاتمه ای در شش فصل است.
مقدمه
مباحث فصول پنجگانه مقدمه، به ترتیب، در تعریف موسیقی، کیفیت به وجود آمدن موسیقی، موضوع آن، مبادی این فن و علت غایی آن است.
باب اول
باب اول، که در چهار فصل تنظیم شده، شامل بحث درباره ایجاد صوت و عوامل ایجاد کننده آن، نغمه و کیفیت رسیدن صوت و نغمه به گوش و اسباب حدّت و ثقل اصوات بر مبنای طبیعیات است.
باب دوم
...

💡 از سوی دیگر، فرهاد فخرالدینی با استناد به جامع الالحان توضیح می‌دهد که ماهور در اصل یکی از شعبات بیست‌وچهارگانه بوده‌است و ساختارش متشکل بوده از دو دانگ که دانگ اول مطابق با مقام عشاق بوده (پرده - پرده - نیم‌پرده) و دانگ دوم مطابق با مقام راست (پرده - سه ربع پرده - پرده) و بین این دو یک پرده فاصله بوده‌است.

💡 از جامع الالحان نسخه‌های خطی چندی برجای است. کهن‌ترین نسخه‌ای که از کتاب به دست آمده، در سال ۸۱۸ قمری به خط خود مؤلف نوشته شده‌است که در سال ۱۳۶۶ به دست تقی بینش در تهران چاپ شد. در این چاپ متأسفانه خاتمه که خود در شش فصل رسالهٔ مستقلی به‌شمار می‌رود، حذف شده‌است و فصل دوم این بخش در ۴۵ مجلس است و در هر مجلس اشعاری مناسب موضوع آورده شده‌است.

💡 جامع الالحان کتابی است به زبان فارسی، دربارهٔ موسیقی، نوشتهٔ عبدالقادر مراغه‌ای. وی این کتاب را برای آموزش دو فرزند خود تألیف کرد. جامع الالحان مشتمل بر مقدمه، دوازده باب و خاتمه است. از جمله موارد اهمیت کتاب، به‌کار رفتن فراوان اصطلاح‌های فارسی موسیقی به جای اصطلاح‌های عربی است.

💡 در سال ۱۳۵۴ ه‍.خ، بینش رسالهٔ مقاصد الالحان از عبدالقادر مراغه‌ای را بر اساس نسخهٔ مورخ ۸۲۱ ه‍.ق که در کتابخانه آستان قدس رضوی نگهداری می‌شد، تدوین و منتشر کرد. در سال ۱۳۶۶ بعد رسالهٔ جامع الالحان مراغه‌ای را نیز بر اساس نسخهٔ مورخ ۸۱۸ ه‍.ق که در کتابخانهٔ نور عثمانیه نگهداری می‌شد، تدوین کرد و به نشر رساند، که این کتاب بعداً جایزهٔ کتاب سال را دریافت کرد.

💡 تقی بینش (زادهٔ ۱۳۰۰ – درگذشتهٔ ۱۳۷۴) محقق و مدرس ایرانی در رشته‌های ادبیات فارسی، موسیقی، و فیزیک بود. او برای تصحیح کتاب جامع الالحان برگزیدهٔ ششمین دورهٔ کتاب سال ایران شد.